اصول تغذیه مرکبات ( قسمت اول )

اصول تغذیه مرکبات ( قسمت اول )

 

مقدمه

 

یکی از مهمترین ابزارهاي مدیریتی که میتواند رشـد گیـاهی را بهبـود و تولیـد را بـالا ببرد، تغذیه گیاه و حاصلخیزي خاک به وسیله مصرف بهینه عناصر غذایی مورد نیـاز گیـاه (کود) است. مرکبات به عنوان یک موجود زنده براي ادامه حیـات، رشـد و تولیـد کمـی و کیفی مطلوب نیـاز بـه تغذیـه متناسـب و متعـادل و در مقـاطع زمـانی مناسـب دارد. بنـابراین درختان مرکبات براي تولید کمی و کیفی بهینه با توجه به شرایط اقلیمی و منطقه اي و سـایر عوامل مؤثر در کشاورزي به تغذیه مطلوب نیازمندند. اصول تغذیه مرکبات یکی از عوامل مهم در بهبود کمی و کیفی محصول به شمار می آیـد کـه سبب عملکرد مطلوب و بهبود رنـگ، طعـم و شـکل میـوه، کـاهش ریـزش میـوه، افـزایش مقاومت در برابر آفات و بیماريهـا و ایجـاد مقاومـت در برابـر سـرما (تـنشهـاي محیطـی) میشود. در تغذیه صحیح مرکبات نه تنها باید هر عنصر بـه انـدازه کـافی در دسـترس گیـاه قرار گیرد، بلکه ایجاد تعادل میان میزان عناصـر مـصرفی از اهمیتـی ویـژه برخـوردار اسـت، زیرا در حالت عدم تعادل تغذیـه اي بـا افـزودن تعـدادي از عناصـر غـذایی نـه تنهـا افـزایش عملکردي رخ نمیدهد، بلکه اختلالاتـی نیـز در رشـد گیـاه ایجـاد شـده و در نهایـت افـت محصول خواهیم داشت. حتـی عـدم توجـه بـه تعـادل عناصـر غـذایی و کـوددهی بـیرویـه میتواند منجر به اختلال در سلامتی مرکبات و از بین رفتن سامانه دفـاع طبیعـی در مقابـل تنشهاي زنده و غیر زنده شود. از آنجایی که این عامـل بـه راحتـی تحـت کنتـرل باغـدار است در نتیجه باغــدار مـیتوانـد از طریـق شـناخت عناصـر غـذایی مـورد نیـاز گیـاه نقـش به سزایی در مدیریت باغ داشته باشد.

تاکنون 17 عنصر براي رشد و نمو گیاهان ضـروري تـشخیص داده شـده اسـت. کـربن، اکسیژن و هیدروژن که حدود 95 درصد وزن زنده درخت را تشکیل مـیدهـد کـه توسـط طبیعت تأمین میشوند. کربن و اکسیژن به صورت دي اکـسیدکربن از طریـق بـرگ جـذب میشود و با جذب آب بـه وسـیله ریـشه و بـا اسـتفاده از نـور خورشـید و فرآینـد فتوسـنتز، کربوهیدرات ساخته میشود. این سه عنصر همراه با شـش عنـصر نیتـروژن، فـسفر، پتاسـیم، کلسیم، منیزیم و گوگرد عناصر غـذایی پرمـصرف یـا پر نیـاز بـراي گیاهـان هـستند. هـشت عنصــــر دیگر یعنی آهن، منگنز، روي، مس، نیکل،بر، مولیبدن و کلـر عناصـــر غـــذایی کم مصــرف یا کم نیاز یا ریز مغذي هستند. درختان مرکبات همـانگونـه کـه بـدون عناصـر پرمصرف قادر به ادامه حیات نیستند، بدون استفاده از عناصر کم مصرف نیز قـادر بـه ادامـه حیات نخواهند بود. تفاوت عمده اي که این عناصر با عناصر پرمصرف دارند این اسـت کـه این عناصر در مقایسه با عناصر غـذایی پرنیـاز بـه مقـدار بـسیار کمتـري مـورد نیـاز گیاهـان هستند. به عبارت دیگر، تفاوت این دو دسته در مقدار نیاز گیاهان به آنها است. براي اینکه درختان مرکبات سالم و بارور باشند، نیـاز بـه محـدوده اي از غلظـت عناصـر غـذایی کـه از خاک استخراج مینمایند دارند. مقدار غلظت ایـن عناصـر در بـرگ تقریبـا مـنعکس کننـده مقدار آنها در کل گیاه بوده و در رشد، سلامت، و باردهی درخت مـؤثر هـستند. همچنـین پایه هاي مرکبـات مـیتواننـد در قابلیـت درختـان بـراي تجمـع و یـا ترشـح عناصـر غـذایی تأثیرگذار باشند. یک برنامه تغذیه موفقیت آمیز باید شامل توجه جدي به عناصـر پرمـصرف و کم مصرف به ویژه یونهاي کلراید، بر، سدیم و … باشد.

 

برآورد نیاز کودي در باغات مرکبات

 

رعایت اصول تغذیه مرکبات یک فرآیند پیچیده و کامـل اسـت کـه در برگیرنـده بـسیاري از عناصـر غذایی و برهمکنش هاي آنها با یکدیگر است. یک برنامه کوددهی موفقیت آمیـز از طریـق ردیابی دقیق عناصر غذایی در خاک و برگ، ارزیابی عملکـرد و کیفیـت میـوه و توجـه بـه علائم ظاهري و سابقه کوددهی و بسیاري از ملاحظات و اطلاعات تشخیـصی در سـالهـاي متمادي به دست می آید. براي کسب محـصول بـالا بـا کیفیـت مطلـوب، دسترسـی بـه حـد مطلوب عناصر غذایی ضروري است. از این جهت برآورد (پیشگویی) مقـدار کـود مـورد نیاز از مسائل اصلی تغذیه مرکبات است. مواد غذایی مورد نیاز درختان مرکبات میتواند توسط بسیاري از روشهـا مـورد توجـه قرار گیرد . معمولاً در تمام کشورهاي تولیدکننده مرکبات جهت برآورد مقدار کـود مـورد نیاز از روشهاي مختلف زیر استفاده میشود:

 

الف- برآورد کود مورد نیاز بر اساس میزان برداشت میوه

ب- برآورد کود مورد نیاز بر اساس سن درخت

ج- برآورد کود مورد نیاز بر اساس آزمایش خاک و برگ

د- برآورد کود مورد نیاز بر اساس علائم ظاهري درختان و تجربه باغدار

ه- برآورد کود مورد نیاز بر اساس آزمایش کودي مزرعه اي

 

بدیهی است که بسیاري از عوامل دیگر نیـز ممکـن اسـت در فرمولاسـیون یـک برنامـه موفق کوددهی مورد توجه قرار گیرد. از میان عوامل مختلف باید به منظـور بهبـود کـارآیی کود با استفاده از عملیات مدیریتی بر اساس شرایط موجود در هر منطقه با ارزیابی داده هاي حاصل از تجزیه خاک و آب و آشناشدن با علائم کمبود یا مـسمومیت عناصـر مختلـف از طریق مشاهده و نیز بر اساس سن درختان باغ (به ویژه در سالهاي اولیه احداث باغ)، دقـت در وضع رشد درختان و میزان باروري و تناسب جوانه هاي گل با جوانه هاي برگ و شـاخه، تطبیق نتایج به دست آمده از تجزیه ها با وضع درختان و نتیجه گیري کلی نسبت به اصلاح و تعدیل برنامه کوددهی هر باغی اقدامات مدیریتی مناسب را انجام داد .

 

برآورد نیاز کودي بر اساس سن درخت

 

با توجه به اینکه یک نهال مرکبات در ابتداي رشـد از وزن کمـی برخـوردار اسـت بـه غذاي کمتري نیز نیاز دارد اما چون هنوز یک نهال مثل یک کودک نوپـا بـسیار ضـعیف و حساس است بنابر این از مراقبتهاي ویژه از قبیل بستر مناسب رشـد ریـشه، مـدیریت دقیـق آبیاري، کنترل آفات، بیماريها و علفهاي هرز، تغذیه برگی و کودآبیاري -به مقدار کـم ولی در دفعات زیاد- باید استفاده نمود. با افزایش سـن درخـت، نیـاز غـذایی آن نیـز بیـشتر میشود. در بیشتر کشورهاي دنیا یک فرمول کودي براي درختان جوان از ابتـداي احـداث باغ تا سال پنجم که مرکبات به بـاردهی اقتـصادي مـیرسـند پیـشنهاد مـیشـود و در ایـران فرمول کودي زیر میتواند در رشد نهال هاي جوان مؤثر باشد:

سال اول 200 گرم نیتروژن معادل حدود نیم کیلوگرم کود اوره به تعـداد ده بـار از اول بهار و هر بار به مقدار پنجاه گرم براي هر نهال همراه با آب آبیاري هر ده روز یکبـار داده شود و در سال دوم 400 گرم نیتروژن معادل حدود یک کیلوگرم اوره و در سال سوم 500 گرم نیتروژن معادل حدود 1300 گرم کود اوره و یادآوري میشود که مثـل سـال اول ایـن مقدار باید در ده بار تقسیط شده و همـراه آب آبیـاري بـه کـاربرده شـود. در ضـمن همـراه سمپاشی درختان به منظور کنترل آفت مینوز نیز میتوان کود اوره را با غلظت نیم درصد به کار برد.

لازم به یادآوري است که چون در هنگام احداث باغ بـراي تهیـه بـستر مناسـب از کـود دامی به مقدار کافی استفاده میشود معمولا مقادیر عناصر قابل جذب خاک به اندازه کافی بالا است که تکافوي نیاز غـذایی درختـان جـوان را از نظـر فـسفر، پتاسـیم، منیـزیم و سـایر کاتیونها که در کانیهاي خاک به مقدار مناسب موجود است را بنماید. اما چـون نیتـروژن تنها عنصري است که عمدتا در شکل آلی در خاک وجـود دارد و بـه علـت رقابـت شـدید ریشه ها با موجودات ریز خاک ممکن است درختان جوان دچار کمبود آن شـوند در نتیجـه در سه سال اول که گیاه در مرحله رشد سریع است و نیتـروژن از ایـن لحـاظ بحرانـی اسـت کود نیتروژن باید به کار برده شود. اما از سال چهارم بر اساس برداشت میوه مـیتـوان سـایر عناصر غذایی به ویژه فسفر، پتاسیم، منیزیم و در صورت نیاز آهن، روي، منگنز را در برنامه کوددهی باغ گنجاند.

 

 

برآورد نیاز کودي بر اساس میزان برداشت میوه یا جذب عناصر غـذایی توسط مرکبات

 

براي حفظ سلامتی و تداوم باردهی، درختان مرکبـات بـه عناصـر غـذایی کـه از خـاک اســتخراج مــیکننــد , نیازمندنــد. مقــدار و غلظــت ایــن عناصــر غــذایی در بــرگهــا تقریبــا منعکس کننده مقدار عناصر در گیاه بوده که در رشد، سلامتی و میوه دهی مرکبات مؤثرنـد. همچنین پایه ها میتوانند در توانایی درختان براي ذخیره عناصر غذایی معـدنی مـؤثر باشـند. یک برنامه موفقیت آمیز تغذیه باید به عناصر غذایی مهـم از قبیـل نیتـروژن، فـسفر، پتاسـیم، کلسیم، منیزیم، منگنز، روي، مس، آهن، بر، سدیم و کلر توجه داشته باشد. تغذیه مرکبـات یک فرایند پیچیده دربرگیرنده بسیاري از عناصر غذایی و برهم کنشها اسـت. یـک برنامـه کوددهی موفقیت آمیز باید از طریق رصد کردن مقـدار عناصـر غـذایی در خـاک و گیـاه و ارزیابی عملکرد و کیفیت میوه و با توجه به سـن درخـت، مـدیریت بـاغ، نـوع پایـه، فاصـله کاشت، و بسیاري ملاحظات دیگر بعد از سالهاي متمادي استنتاج شده باشـد. بـراي حفـظ سلامتی و تداوم باردهی، درختان مرکبات به عناصر غذایی که از خاک استخراج مـیکننـد نیازمندند. غلظت عناصر غذایی موجود در میوه برداشت شده مرکبات، بیانگر تخلیه عناصر از خاک است که با تخمین مقدار عناصر برداشت شده و آگاهی از عملکـرد محـصول بـاغ میتوان در فرمولاسیون برنامه کودي مورد توجـه قـرار گیـرد. جـدول زیـر مقـادیر عناصـر غذایی را در هر تن میوه مرکبات نشان میدهد.

 

میزان عناصر موجود در یک تن میوه مرکبات بر اساس گرم

 

با توجه به جدول بالا میتوانیم براي یک باغ پرتقال که بیست تن محصول داشـته اسـت به راحتی محاسبه نماییم مثلا مقدار نیتروژن برداشت شـده برابـر 35460 گـرم (برابـر 35.46 کیلوگرم) است که اگر راندمان مصرف نیتـروژن را 50 درصـد در نظـر بگیـریم حـدود 70 کیلوگرم نیتروژن براي یک هکتار باغ مورد نیاز است با این روش مـیتـوان کلیـه نیـازهـاي کودي یک باغ با بیست تن محصول را به شرح زیر به دست آورد.

نیتروژن خالص 70 کیلوگرم معادل 152 کیلـوگرم اوره ( 46  درصـد) یـا 333 کیلـوگرم سولفات آمونیوم ( 21  درصد)

فسفر (پنتا اکسید فسفر) حدود20 کیلوگرم معادل 43 کیلـوگرم کـود فـسفات آمونیـوم ( 46  درصد فسفر)

پتاسیم (اکسید پتاسیم) حدود 126 کیلوگرم معادل 250 کیلوگرم کود سـولفات پتاسـیم ( 50  درصد )

منیزیم (اکسید منیزیم) حـدود 15 کیلـوگرم معـادل 75 کیلـوگرم سـولفات منیـزیم (  20  درصد)

لازم به یادآوري است کودهاي مورد نیاز مرکبات بهتر است به صـورت کودآبیـاري از شروع جست بهاره تا تشکیل میوه و از اواسط تابـستان تـا مهـرمـاه در اختیـار درختـان قـرار گیرد. توصیه میشود کودهاي منیزیم، منگنز و روي به روش تغذیه برگی حداقل دو بار در سال به همراه اوره بر روي تاج درخت محلولپاشی شود که البته میتوان از کودهاي کامـل ماکرو و میکرو که در بازار ایران به نامهاي تجاري کریستالون، مستر و ….. موجود است نیز استفاده نمود. در ضمن در خاکهـاي آهکـی در بـاغهـاي مرکبـات جنـوب لازم اسـت از کلات آهن ( Fe-EDHHA) به مقدار 20 گرم در هر درخت به روش کود آبیاري استفاده شود. به منظور بهبود کیفی میوه مرکبات توصیه میشود در طول تابستان از نیترات کلسیم با غلظت یک درصد به روش تغذیه برگی اسـتفاده شـود و اگـر اخـتلالات فیزیولـوژیکی در میوه هاي نارنگی یا پرتقال مشاهده شود توصیه میشود دو یا سـه بـار محلـولپاشـی نیتـرات کلسیم تکرار شود.

 

 

برآورد نیاز کودي بر اساس آزمایش برگ و خاک

 

یکی از رایجترین و مهـمتـرین روشهـا بـراي ارزیـابی وضـعیت حاصـلخیزي خـاک و توصیه هاي کودي، آزمون خاک است. آزمون خاک، بخش قابل استفاده عناصر غذایی در خاک را براي مرکبات نشان میدهد در صورتیکه آزمون گیاه نشان میدهد که چه مقـدار از این عناصر غذایی توسط گیاه از خاک برداشت شده است. آزمون خـاک چنـدین هـدف را دنبال میکند:

 

  • تشخیص خاکهاي داراي کمبود قبل از کاشت درختان
  • تعیین سرنوشت کودهاي اضـافه شـده بـه خـاک و تعقیـب تغییـرات صـورت گرفتـه در جهت قابل استفاده شدن عناصر غذایی براي گیاه از جمله اهـداف تجزیـه خـاک بـه شـمار میرود.
  • پیش آگاهی دادن به باغداران درباره مناطقی با امکان سمیت عناصر براي گیاه، حیوان و انسان
  • تعیین نقاطی که مقدار غلظت عناصر در خاک به حد مسمومیت رسیده باشد.

 

مهمترین مرحله آزمون خاک مرحله نمونه برداري است. محل نمونـه بـرداري خـاک در باغهاي مرکبات از قسمت سایه انداز درخت است و بسته به شکل هندسـی بـاغ، روشهـاي نمونه برداري فرق میکند. یک روش این است که از یک قطعه باغ حداقل 20 نمونه خاک به طـور تـصادفی یـا زیگـزاگ برداشـت شـده، بـا هـم مخلـوط و در نهایـت یـک نمونـه 2 کیلوگرمی مرکب به آزمایشگاه ارسـال شـود. نمونـه بایـستی بـه گونـه اي باشـد کـه بیـانگر وضعیت خاک کل باغ باشد. نمونه برداری براي باغهـا معمـولا از دو عمـق 0-30 و 31-60 سانتیمتري صورت میگیرد زیرا بیشترین محل تجمع ریشه هاي جذب کننـده مـواد غـذایی درخت در این عمق قرار دارند. نمونه 2 کیلوگرمی مرکب را در ظرف یا کیـسه مخـصوص ریخته، در آن را محکم میبندیم دو کارت مخصوص نمونه برداری را پـر نمـوده و در آن مشخصات نمونه از قبیل عمق نمونه برداری، تاریخ نمونه برداری، محل و قطعه نمونه برداری، نام باغدار، نام نمونه بردار و اطلاعات اضـافی دیگـر را مـینویـسیم و یـک کـارت را درون کیسه و کارت دیگر را به کیسه متصل میکنیم. دقت نتیجه آزمایشها بستگی کامل به دقت عمل نمونه برداری در بـاغ خواهـد داشـت. بنابراین باید قبل از اقدام به نمونه برداری نکات زیر به دقت مـورد مطالعـه قـرار گرفتـه و در عمل به کار گرفته شود:

حدود 2 سانتیمتر از سطح خاک را کنار زده بعد نمونه خاک سطحی از عمـق 0-30 و نمونه عمقی از 30-60 سانتیمتري برداشته شـود. قطعـاتی کـه داراي شـرایط و نـوع خـاک یکسان هستند مرزبندي شـده و چنانچـه در یـک بـاغ چنـدین نـوع خـاک از لحـاظ بافـت، شرایط زهکشی، عمق لایه سخت زیرین، کوددهی، مقدار آهک و یـا تـاریخ کـشت، نـوع رقم و پایه و غیره وجود دارد باید نمونه هاي جداگانه برداشـت شـود. نمونه برداری خـاک حتماً باید از ناحیه آبچکان درخت انجام شود، یعنی از جـایی نمونه برداری صـورت گیـرد که ریشه گیاه در آنجا بیشترین فعالیـت را داشـته و کـوددهی و آبیـاري نیـز در آن قـسمت انجام میگیرد. مساحت هر قطعه نمونه برداری نباید بیش از یک هکتار باشد. البته اگر زمـین آن منطقه مسطح بوده و مـدیریت یکـسان و نیـز ارقـام و پایـه مـورد اسـتفاده یکـسان باشـد میتوان حتی از مساحت 4 تا 8 هکتار نیز یک نمونه برداشت نمود.

 

حد بحرانی غلظت عناصر غذایی در باغهای مرکبات

 

نمونه برداری و تجزیه برگ

 

انجام منظم تجزیه برگ یکی از اجزاي ضروري هر برنامه تغذیه مرکبات است. نظـر بـه اینکه در پاره اي موارد نمونه برداری از خاک و تعیین میزان مواد غـذایی آن نمـیتوانـد بـه تنهایی مقدار جذب شده و قابل استفاده مـواد غـذایی در گیـاه را نـشان دهـد، از ایـن رو بـه منظور پی بردن بـه نتیجـه تـأثیر حاصـلخیـزي خـاک در رشـد و نمـو مرکبـات، بهتـرین و دقیقترین راه آن است که قسمتی از اندامهاي گیاه به خصوص بـرگ و دمبـرگ آن مـورد تجزیه قرار گیرد تا روشن شود چه مقدار از مواد غـذایی توسـط مرکبـات از خـاک جـذب شده است و چنانچـه اطلاعـاتی راجـع بـه کمبـود مـواد غـذایی در گیـاه سـالم و ناسـالم در دسترس باشد میتوان با استفاده از نتایج تجزیه خاک و برگ، بسیاري از مشکلات گیـاه را که در اثر کمبود مواد غذایی یا عدم قابلیت جـذب آنهـا بـروز مـینمایـد تـشخیص داده و درمان نمود. روي این اصل نحوه صحیح تهیه نمونه برگ بـا توجـه بـه زمـان، سـن، قـسمت مورد نظر و وضعیت مشخص گیاه و بالاخره تفـسیر دقیـق نتـایج تجزیـه آن بـه خـصوص در مورد درختان مرکبات میتواند راهنماي بسیار ارزنده اي جهت رفع کمبودهـاي تغذیـه اي و افزایش محصول محسوب شود. نتایج تجزیه برگ نشان میدهد که مرکبات چه عناصري را و به چه مقدار توانسته است از خاک استخراج نماید که روشن شدن این موضوع در تشخیص کمبودها و بـیشبـودهـاي عناصر غذایی به عنوان یک راهنما عمل میکنـد؛ هـمچنـین در تنظـیم برنامـه کـوددهی بـه منظور تولید میوه با کیفیت بهتر و پایداري تولید نقش مهمی دارد. مهمترین منفعـت تجزیـه برگ، تشخیص به موقع کمبود یا بیشبود عناصر غذایی و یافتن راه حل مناسب هست قبـل از آنکه مشکل جدي براي تولید و درختان مرکبات بـه وجـود آیـد. تفـسیر درسـت نتـایج تجزیه برگ حاصل از یک نمونه گیري مناسب، کارشناس را قادر میسازد کـه کمبودهـا و بیشبودهاي عناصر غذایی را تشخیص دهد و با تنظیم دقیق برنامه کوددهی به امکـان تولیـد بالا و تولید میوه هاي باکیفیتتر دست یابد.

 

نکات مهم در نمونه برداری از برگ درختان مرکبات

 

از هر باغ تعداد 15 تا 25 درخت که نماینده عمده درختان مرکبات موجود در باغ باشد و از لحاظ پایه و رقم یکسان باشد را انتخـاب نمائیـد. از هـر درخـت چهـار بـرگ از چهـار جهت آن، که در مجموع تعداد 60 تا 100 برگ بـراي هـر نمونـه جمـع آوري شـود. نمونـه برگ مرکبات در اواسط فصل رشد یعنی برگهاي 4 تا 7 ماهه بهاره از شاخه هاي بدون بار برداشت مـیشـود کـه در شـمال ایـران از حـدود نیمـه تیـر تـا نیمـه شـهریور بهتـرین زمـان نمونه برداری است اما در صورت ضرورت تا آبان نیز نمونه برداری بـرگ مـیتوانـد انجـام شود. از درختانی نمونه برداری شود که از نظر شرایط عمومی بـاغ، قـدرت رویـش و مقـدار محصول یکنواخت باشند. نمونه برگ درختان مرکبات به جـز کـشور آفریقـاي جنـوبی در همه کشورهاي مهم تولیدکننده مرکبات معمولاً از شاخه هاي غیـر بـارده 4 تـا 7 ماهـه از دور تا دور درخت تهیه میشود. البته بایستی توجه شود که قبـل از نمونه برداری، عملیـات سمپاشی یا محلولپاشی کود صورت نگرفته باشد. برگهاي نمونه برداری شـده بایـد عـاري از آفت زدگی یا صدمات مکانیکی باشند. بعد از نمونه برداری سعی شود در اولـین فرصـت، نمونه ها به آزمایشگاه ارسـال شـود و بهتـر اسـت نمونـه هـا در یـک یخـدان قـرار داده و بـه آزمایشگاه منتقل شود.

 

استانداردهاي تجزیه برگ

 

جدول زیر مقادیر استاندارد عناصر غذایی در رقم پرتقال است که میتواند بـراي سـایر ارقام نیز مورد استفاده قرار گیرد. براي تفسیر نتایج باید با واژه هاي مهم جدول آشنا شد.

 

کمبود: علائم کمبود در گیاه قابل مشاهده اسـت و عملکـرد و کیفیـت میـوه یـا هـر دو کاهش یافته است توجه ویژه اي میطلبد تا براي افزایش غلظـت عنـصر مـذکور بـا کـاربرد کود بیشتر براي آن عنصر خاص اقدام شود.

 

کم: نیاز به افزایش کـود مـصرفی دارد زیـرا هـر چنـد علائـم ظـاهري کمبـود در گیـاه مشاهده نمیشود ولی عملکرد و کیفیت میوه یا هر دو کاهش یافته است و باید بـراي بهبـود کارایی کود مصرفی فکر شود.

 

مناسب: عملکرد و کیفیت میوه یا هر دو در حد مناسب قرار دارد و بیانگر ایـن موضـوع است که برنامه کوددهی سال گذشته مناسب بـوده و همـان برنامـه بایـد ادامـه یابـد و نبایـد تغییري در برنامه ایجاد نمود.

 

زیاد: مقدار عنصر مورد نظر اگر در محدوده زیاد باشد بیانگر مـصرف بـیش از حـد آن عنصر در خاک است و گیاه ممکن است در اثر سمیت آن عنصر، علائـم مـسمومیت نـشان دهد و یا اینکه در جذب سایر عناصر اختلال ایجاد نماید. در هر صورت، رشد و عملکـرد مرکبات کاهش چشمگیري خواهد داشت.

 

تفسیر نتایج آزمایش برگ مرکبات در رابطه با کمبود عناصر

 

موارد بسیار مهم در تجزیه خاک و برگ

 

تجزیه خاک و برگ ابزارهاي مفیدي براي تأیید کمبودها و سمیتهاي عناصـر غـذایی محـسوب مــیشــوند و جهــت تــشخیص گرســنگی پنهــان درختــان مرکبــات و نیــز ارزیــابی برنامه هاي کوددهی و همچنین برهم کنشهاي عناصر غذایی و در نهایت تعیین مقـدار کـود به کار میروند بنابراین به نکات زیر نیز توجه شود:

 

  • یک برنامه نمونه برداری اگر هر ساله به اجرا در آید بیشترین اثر را دارد.
  • آزمون بافت برگ براي همه عناصر غذایی ارزشمند است.
  • آزمــایش خــاک ســالیانه بــراي انــدازه گیــري pH، EC، P، K، Ca و Mg بیــشترین استفاده را دارد.

 

مدیریت عناصر غذایی در خاکهاي آهکی تحت کشت مرکبات

 

خاکهاي آهکی معمولاً در مناطق خشک و نیمه خـشک کـه بـه علـت بارنـدگی کـم، امکان شستشوي کلسیم وجود ندارد دیده میشود. البتـه در منـاطق مرطـوب نیـز اگـر مـواد مادري خاک، آهکی (سنگ آهک) باشد امکـان تـشکیل خـاکهـاي آهکـی وجـود دارد (مثل شمال ایران). خاک آهکی به خاکی گفته میشود که کربنات کلسیم آزاد در پروفیـل خاک آن وجود داشته باشد. به طوريکه اگـر روي آن خـاک هیـدروکلریک اسـید رقیـق ریخته شود حبابهاي گاز دياکسید کربن از آن متصاعد شود. خـاکهـاي آهکـی داراي حداقل 3 درصد آهک بوده و pH آن از 7.5  تا 8.5 است.

 

تجمع آهک در عمق پایین خاک

 

حضور آهـک در خـاک بـه طـور مـستقیم و غیرمـستقیم در شـیمی و قابلیـت دسترسـی نیتروژن، فسفر، پتاسیم، منیزیم، آهن، منگنز، روي و مس اثرگذار است. کودهـاي نیتروژنـه باید با خاک مخلوط شود تا از تصاعد آمونیاک کاسته شود. مسلما کودآبیـاري نیتـروژن و یا تغذیه برگی بهترین روشهاي کوددهی نیتروژنه در خاکهاي آهکی محسوب میشوند. البته کاربرد کود اوره با پوشش گوگردي یا سولفات آمونیم همراه با کود دامـی و گـوگرد عنصري به روش چالکود نیز راهکار مناسبی در باغها مرکبات است. در خاکهـاي آهکـی به دلیل حضور کلسیم فـراوان و رقابـت آن بـا پتاسـیم و منیـزیم، احتمـال کمبـود پتاسـیم و منیزیم وجود دارد و کاربرد خاکی این دو عنصر ثمـري نـدارد تنهـا کـاربرد برگـی نیتـرات پتاسیم و نیترات منیزیم، دو تا سه بار درسال توصیه میشود. براي رفع کمبود روي و منگنـز در خاک آهکی محلولپاشی اکسیدهاي منگنز و روي یا سولفاتهـاي روي و منگنـز یـک تا دو بار در سال مناسب است.

آسانتـرین راه بـراي اجتنـاب از کلـروز آهـن ناشـی از آهـک در خـاکهـاي آهکـی، استفاده از پایه هاي متحمل به کلروز آهن است. پایه هایی مثل نـارنج، راف لمـون، کلئوپـاترا ماندارین، ماکروفیلا و وولکامریانا در بین پایه هاي مرکبات کمترین حساسیت را بـه کلـروز آهن دارند. کاربرد کلات آهـن (Fe-EDDHA) در خـاک آهکـی مـیتوانـد در کـاهش کلروز آهن مفید واقع شود. مصرف کود دامی و سایر مـواد آلـی مثـل تفالـه چـاي، خـاک برگ و آزولا در قابل جذب شدن عناصر غذایی در خاک آهکی بسیار مؤثر هستند.

در خاکهاي آهکی به منظور تولید میـوه فـراوان بـا کیفیـت مطلـوب، مـدیریت تغذیـه درختان مرکبات باید بـا دقـت و بـه طـور مناسـب انجـام شـود. بهتـرین روش در کـوددهی مرکبات در خاکهاي آهکی، روش کودآبیاري است. به این منظور باید از شـروع جـست بهاره تا تشکیل میوه و سپس بعد از مرحله ریزش طبیعی میوه از اواسط تیر تا پائیز نـسبت بـه تغذیه درختـان بـه روش کـودآبیـاري اقـدام نمـود. میـزان کـود و نـوع آن بایـد بـر اسـاس آزمونهاي خاک، برگ، سـابقه کـوددهی، روش مـدیریت، پایـه، رقـم، وضـعیت سـلامت درختان و همچنین سن درختان تعیین شود اما توصیه زیر جنبه عمومی داشته و مـیتـوان آن را به عنوان اساس برنامـه کـوددهی سـالیانه قـرار داد و بـسته بـه شـرایط بـا اسـتفاده از سـایر اطلاعات تشخیصی، این برنامه را تعدیل نمود.

مقدار 500 گرم نیتروژن خالص (معادل 1200 گرم اوره یا 2500 گرم سولفات آمـونیم) به علاوه صد گرم فسفر خالص (معادل 500 گرم کود دي آمونیوم فسفات کـه البتـه اگـر از اسید فسفریک در آبیاري استفاده شود علاوه بـر تـأمین فـسفر قابـل جـذب میـزان pH آب آبیاري نیز کاهش مییابد. مقدار اسید مصرفی باید در محل توسط کارشناس تغذیه کالیبره شود) و مقدار500 گرم پتاسیم خالص (معادل یک کیلوگرم کلرور پتاسیم) در هـر درخـت در سال در آب آبیاري تزریق شده و همراه آن در سیستم آبیـاري در اختیـار درختـان قـرار میگیرد. بدیهی است این مقدار کود باید به تعداد دفعـاتی کـه در طـول سـال کود آبیـاري صورت میگیرد تقسیم شود و در هـر بـار بـه ازاي هـر درخـت آن مقـدار کـود را بـه پـاي ریشه هاي درخت رساند . مثلاً اگر در هر سال، ده بار کود آبیاري شود بـه ازاي هـر درخـت فقط پنجاه گرم نیتروژن خالص معادل یکصد و بیست گرم اوره در هر بار میتـوان بـه کـار برد. اگر تعداد دفعات آبیاري بیشتر شود مقدار مصرف کود در هر بـار کمتـر خواهـد شـد. توصیه مـیشـود منیـزیم، روي و منگنـز بـه روش تغذیـه برگـی حـداقل دو بـار در سـال بـا غلظـت 5 کیلــوگرم کــود در هــزار لیتــر آب بــراي هــر هکتــار محلــولپاشــی شــود. کــلات آهـن ( Fe-EDHHA ) بـه مقـدار 20 گـرم بـراي هـر درخـت در یـک یـا دو بـار بــه روش کودآبیاري در سیستم آبیاري به کار رود. اسید بوریک بـه مقـدار 50 گـرم بـراي هـر درخـت در سال فقط در باغهای مرکباتی که روي پایه نارنج پیوند شده اند به روش کود آبیاري داده شود.

 

 

اهمیت عناصر غذایی در درختان مرکبات

 

درختان مرکبات مانند سایر گیاهان در طبیعت علاوه بر کربن، اکسیژن و هیـدروژن، بـه 15 عنصر غذایی دیگر نیاز دارند. نیاز درختان مرکبات به این عناصر از نظر مقـدار متفـاوت است. اما وجود هـر یـک از ایـن عناصـر در حـد مطلـوب آن در گیـاه بـراي رشـد و تولیـد محصول با کمیت و کیفیت مناسب ضـروري اسـت. هـر یـک از عناصـر مـذکور از لحـاظ وظایفی که دارند نمیتوانند جاي یکدیگر را بگیرند بنابراین مقدار تولیـد محـصول بـستگی کامل به وجود همه عناصر لازم براي رشد و نسبتهاي معین بین آنها دارد. هرگاه یـک یا چند عنصر غذایی در خاک کاهش یابد درخت به کمبـود مـواد غـذایی دچـار مـیشـود. کمبودهاي عناصر غذایی میتواند علائم مشخصی بر روي برگها و دیگر بخشهاي گیـاه ایجاد نماید. بنابراین آثار کمبودهاي مواد غـذایی بـه صـورت نـشانه هـایی ماننـد زرد شـدن برگها، کم شدن باردهی،کوچک ماندن میوه ها یا خشک شدن سر شاخه ها ظاهر میشود.

 

 

اهمیت عناصر غذایی پرمصرف در تولید مرکبات

 

نیتروژن:

 

براي تکامل جستهاي سالم و میوه مهم اسـت. ایـن عنـصر تـشکیل میوه و متعاقباً اندازه میوه را افزایش داده که در نهایـت منجـر بـه افـزایش عملکـرد درخـت میشود. نیتروژن مهمترین عنصر غذایی در تغذیه درختان مرکبـات اسـت کـه تعیـین کننـدة رشد رویشی درختـان اسـت. نیتـروژن در رشـد رویـشی، گلـدهی، تـشکیل میـوه، عملکـرد محصول، رسیدگی میوه ها و مسائل فیزیولوژي پس از برداشـت در مرکبـات دخالـت دارد. نیتروژن در ساخت ترکیبات پروتئین و اسیدهاي آمینه و کربوهیـدراتهـا نقـش فعـال دارد. همچنین میزان نیتروژن در رنگ بندي میوه ها مؤثر است. از آنجایی که انـدامهـاي جـوان و در حال رویش درختان میوه نیاز زیادي بـه ایـن عنـصر دارنـد، نیتـروژن در گیـاه بـه شـدت متحرک بوده و به قسمتهاي در حال رویش منتقل میشود. نیتروژن در گلدهی بسیار مؤثر بوده و باعث افزایش گلدهی در درختان مرکبات میشود و بنابراین تشکیل میوه و عملکرد را نیز افزایش میدهد. نیتروژن در رسیدگی میوه مؤثر اسـت و چنانچـه غلظـت آن در گیـاه بیش از حد مطلوب باشد باعث رسیدگی بیش از حد میـوه هـا شـده و از عمـر انبـاري آنهـا میکاهد. دادن کود حیوانی که با نیتروژن غنـی شـده باشـد باعـث افـزایش انـدازة میـوه هـا میشود و نیتروژن اثر غیرمستقیم بر حجم میوه خواهد داشت. نیتروژن بیش از حد باعث اختلال در رنگبندي میوه ها میشود و اثر منفـی در ایـن امـر دارد. همچنین نیتروژن بیش از حد علاوه بر اینکه باعث افزایش رشـد علـفهـاي هـرز در باغهاي میوه میشود باعث کاهش مقاومت درختان مرکبات در مقابـل آفـات و بیمـاريهـا میشود. براي تکامل جستهاي سالم و میوه مهم است. ایـن عنـصر تـشکیل میـوه و متعاقبـا اندازه میوه را افزایش داده که در نهایت منجر به افزایش عملکرد درخت میشـود، نیتـروژن سبب افزایش حجم آب میـوه، کـل مـواد جامـد محلـول (قنـد میـوه) و غلظـت اسـید میـوه میشود. نیتروژن سبب افزایش کل مواد جامد محلول (قند میوه) در واحـد سـطح مـیشـود البته اگر نیتروژن بیرویه همراه با کم آبیاري یا عدم آبیاري باشد موجب کاهش عملکـرد و کل مواد جامد محلول (قند میوه) خواهـد شـد. نیتـروژن سـبب افـزایش انـدازه و وزن میـوه میشود، نیتروژن سبب افزایش میوه هاي سبز در زمان برداشت میوه میشود و نیتروژن زیـاد موجب تاخیر در رنگ گیري میوه شـده و دوبـاره سـبز شـدن میـوه هـاي والنـسیا را افـزایش میدهد. نیتروژن زیاد سبب افزایش حساسیت به بیمـاريهـا و سرما مـیشـود،

 

کمبود نیتروژن در مرکبات

 

 

علائم کمبود و بیشبود نیتروژن

 

اولین علامتی که از کمبود نیتروژن مشاهده میشود کاهش رشد رویشی درخت اسـت. همانطور که بیان شد نیتروژن در گیاه به طور کامل متحرک است و در اثر کمبود معمـولاً، برگهاي مسن به زردي میگرایند در حالی که برگهاي جوان سبز باقی میمانند. بنابراین منظرة عمومی باغ به زردي میگراید. در درختان مرکبات در این حالت برگهـاي قـسمت پایین تاج زرد شده و برگهاي سر شاخه ها سبز میماند. کوچک بـودن میـوه هـا و کـاهش عملکرد محصول نیز از نشانه هاي دیگر کمبود نیتروژن هستند. ریزش بیش از حد گـلهـا و میوه ها در باغ از علائم کمبود نیتروژن در باغ است. همچنین افـزایش بـیش از حـد مطلـوب نیتروژن نیز باعث ریزش گل میشود. افزایش رشد علفهاي هرز، بدرنگ شدن میوه هـا یـا آلوده شدن درختان مرکبات به آفات و بیماريها و رنگ سبز بسیار تیره برگها میتوانـد ناشی از زیادي نیتروژن (بیش بود) باشد. جذب و مصرف نیتروژن به وسیله گیاهـان بـه میـزان مـواد آلـی و نـسبت C/N بـستگی دارد. به همین جهت باغداران مرکبات همراه با کودهاي شـیمیایی نیتروژنـه از مـواد آلـی و کودهاي حیوانی نیز در باغ خود استفاده مینمایند. نیتـروژن اثـرات رقـابتی بـا سـایر عناصـر نشان میدهد به طور نمونه بـالا بـودن مقـدار فـسفر باعـث کـاهش غلظـت نیتـروژن شـده و برعکس اگر میزان بـور در خاک کم باشد، افزایش نیتروژن بیشتر باعث تشدید کمبود بـور میشود و این عمل از طریق کاهش جذب بور صورت میپذیرد. همچنین اگر مقدار منگنـز در خاک خیلی زیاد باشد جذب نیتروژن با اختلال روبرو میشود. اثر نیتروژن بر روي رفتار دو عنصر یا بیشتر نیز نمود پیدا میکند به طور مثال در مقادیر زیاد نیتروژن، افـزایش پتاسـیم باعث کاهش غلظت منیزیم در گیاه میشود. در حالی که در مقادیر کم نیتروژن ایـن اتفـاق نمی افتد.

 

علایم کمبود ازت در مرکبات

 

 

راههاي پیشگیري از کمبود و بیشبود نیتروژن

 

مهمترین کودهاي نیتروژنـه موجـود بـراي اسـتفاده باغـداران، اوره، نیتـرات آمونیـوم و سولفات آمونیوم هستند. اوره داراي 46 درصد نیتروژن بوده و حلالیت بسیار بالایی در بـین کودهاي نیتروژنـه دارد و بـیش از سـایر کودهـا مـصرف مـیشـود. از آنجـایی کـه شـکل دانه هاي آن سفید و شکري است به کود شکري معروف است. اوره به راحتـی بـا کودهـاي فسفاته و پتاسیمی قابل اختلاط است و به سبب حلالیـت بـالاي اوره در آب مـیتـوان آن را بـا سموم مخلوط و در غلظتهاي توصیه شده به صـورت محلـولپاشـی اسـتفاده نمـود. ایـن کـار علاوه بر اینکه حجم عملیات کشاورزي را کاهش میدهد در کاهش هزینه ها نیز مؤثر است. هرگاه اوره در سطح خاک پخش شود مقداري از نیتـروژن آن بـه شـکل آمونیـاک در آمده و به هوا تصعید میشود. اوره را میتوان به میزان نـیم کیلـوگرم در هـر صـد لیتـر آب حل نموده و براي محلولپاشی در تیر از آن استفاده کـرد. اگـر محلـولپاشـی در اسـفند یـا اوایل بهار صورت گیرد میتوان با غلظت یک درصد استفاده نمود. نیترات آمونیوم محتوي 33 درصد نیتروژن است و به شکل دانه اي بوده و جاذب الرطوبه است و به همـین دلیـل خیلـی زود کلوخـه اي مـیشـود و مـصرف آن را بـا مـشکل مواجـه میکند. خطر دیگر نیترات آمونیوم، خاصیت انفجـاري آن اسـت. سـولفات آمونیـوم داراي %21 نیتروژن و %24 گوگرد است و براي خاکهاي آهکی مناسب است. این کود کمتر با آب شسته شده و حمل و نقل آن آسان است. کودهاي شـیمیایی نیتروژنـه چـون در آب محلـول هـستند، مـیتواننـد از طریـق سیـستم آبیاري و مخلوط بـا آب آبیـاري در اختیـار درختـان مرکبـات قـرار گیرنـد. آبیـاري بیـشتر مــیتوانــد باعــث شــسته شــدن نیتــروژن از خــاک شــده و اثــر زیــاد بــود آن را تعــدیل کنــد. محلولپاشی نیتروژن و عناصر ریزمغذي در درختان پرتقال واشنگتن نـاول موجـب افـزایش تشکیل میوه، بریکس، ویتأمین ث و حجم میوه شده و تـاثیر معنـیداري در کـاهش ریـزش میوه دارد. محلولپاشی زمستانه نیتروژن قبل از گلدهی در مرکبات موجب افزایش عملکرد و درشتی میوه و کاهش سال آوري میشود.

 

 

فسفر

 

فسفر یکی دیگر از عناصري است که به مقدار زیاد مورد نیـاز درختـان مرکبـات اسـت. فسفر در انتقال انرژي در گیاه و فعالیت متابولیکی آن نقش داشته و به طـور غیـرمـستقیم بـر عملکرد محصولات تأثیر میگـذارد. فـسفر باعـث بهبـود رشـد ریـشه، تحریـک گلـدهی و رسیدگی دانه میشود. کمبود فسفر باعث عقب افتادگی رشد مرکبـات بـه علـت رشـد کـم ریشه و تأخیر در گلدهی و میوه دهی میشود. این عنصر در تشکیل بذر نقشی اساسی داشـته و به مقدار زیاد در بذر و میوه یافت میشود . عموماً  فسفات قابل دسـترس بـراي گیاهـان بـه ترکیبات آلی خاک متصل شده اند و یا با میکروارگانیسمهاي خاک تجمـع یافتـه انـد و ایـن در حالی است که محلول خاک حاوي میزان کمی فسفر است. ابتـدا فـسفات جـذب ذرات خاک میشود و فقط میزان کمی از آن قابل حل بوده و در دسترس گیاهان قرار میگیرنـد.

 

علایم کمبود فسفر در مرکبات

 

تشکیل کلونی ریشه گیاهان با میکوریزاها مـیتوانـد باعـث جـذب فـسفات توسـط گیاهـان شود. مناسبترین pH براي جذب فسفر از خاک توسط درختان مرکبات 6.5 تا 7 است. فسفر اثر رقابتی با سایر عناصر دارد به طور مثال محققـین معتقدنـد کـه افـزایش بـیش از حد فسفر باعث اختلال در جـذب روي و آهـن و یـا بـروز علائـم کمبـود آنهـا مـیشـود. همچنین کلسیم زیاد در خاک (خاکهاي آهکی) باعث کاهش فسفر قابـل دسـترس بـراي درختان مرکبات میشود و یا نیتروژن به طور غیرمستقیم باعث افزایش جذب فـسفر توسـط گیاه میشود. به طور خلاصه تأثیر افزایش فسفر در کیفیت میوه مرکبات به شرح زیر اسـت:

نگهداري، کیفیت خوب میوه، توسعه قند و مقدار آب میـوه بـالا را تـضمین نمـوده و بـراي ایجاد پوست صاف باید در تعادل با نیتروژن باشد. فسفر در انتقال قند در داخل درخت و توسعه ریشه ها، گلها و جستها نقـش دارد و در نتیجه بر عملکرد تأثیر دارد. فسفر سبب افزایش نسبت کـل مـواد جامـد محلـول (TSS) بـه غلظت اسید میوه (TA) میشود. امـا غلظـت اسـید میـوه را کـاهش مـیدهـد، فـسفر سـبب کاهش ضخامت پوست میوه میشود،

 

 

پتاسیم

 

پتاسیم براي ساخت اسیدهاي آمینه، ضروري است کـه شـامل فرآینـد فتوسـنتز و سـبب افزایش قابلیت مقاومت گیـاه در برابـر تـنشهـاي محیطـی و بیمـاريهـا مـیشـود. درختـان مرکباتی که کمبود پتاسیم دارند بسیار ضعیف و کوچکتـر از درختـانی هـستند کـه بـدون کمبود پتاسیم هستند. فاصله میـانگره هـا در شـاخه هـا کوتـاه مـیشـود و در صـورت شـدت کمبود، شاخه ها از انتها شروع به خشکشدن میکنند. پتاسـیم از جملـه عناصـر متحـرک و پویا در گیاه است؛ از این رو علائم کمبود ابتـدا در بـرگهـاي مـسنتـر مـشاهده مـیشـود. لب سوختگی، نوک سوختگی و یا سوختگی در پهنک مشاهده میشـود همچنـین بـرگهـا تمایل به لوله شدن به طرف بالا و یا پـایین پیـدا مـیکننـد. سرشـاخه هـاي درختـان مرکبـات خشک میشوند بین رگبرگها زرد شـده و لـب سـوختگی در بـرگهـا مـشاهده مـیشـود.

 

کمبود پتاسیم در میوه مرکبات

 

عملکرد میوه کم و کیفیت آن نامطلوب میشود. میوه ها نارس به نظر میرسند و طعم آنها ترش میشود. پوست میوه ضخیمتر و میوه ها خشنتر و کم آبترند. گیاهان به طور ایده آل شامل میزان پتاسیم و نیتروژن به نسبت 1:1 هـستند. از آن جـا کـه پتاسیم براي بافتهاي جوان گیاه مورد نیاز است پس بـه راحتـی در گیـاه حرکـت کـرده و علائم کمبود آن باعث مرگ زودرس اولین بخشهاي گیاهان مسن مـیشـود. خـاکهـاي حاوي مقدار کم پتاسیم و نیتروژن باعث کوتولگی گیاه، بـرگهـاي کوچـک و میـوه هـاي کم و کوچک میشوند. به طور خلاصه تأثیر افزایش پتاسیم در کیفیت میوه به شرح زیر است:

جهت حفظ رشد درخت و توسعه کیفیت و اندازه میوه اهمیت دارد و در توسعه ویتامین ث نقش حیاتی دارد. افزایش پتاسیم باعث ضخیمتر شدن پوسـت، زیادترشـدن آب میـوه، اسـیدیته کـل بـالاتر و افزایش اسکوربیک اسید میشود. همچنین پتاسیم در افزایش خاصیت انبـاري میـوه اهمیـت دارد، پتاســیم ســبب کــاهش TSS و نــسبت TSS بــه TA مــیشــود . امــا TA را افــزایش میدهد. پتاسیم سبب کاهش حجم آب میوه و رنگ عـصاره میـوه مـیشـود، همچنین سـبب افزایش اندازه و وزن میوه و ضخامت پوست میوه و رنگ سبز میوه میشـود، پتاسـیم سـبب افزایش مقاومت به بیماريها میشود و خاصیت انباري را افزایش میدهد.

 

علایم کمبود پتاسیم در مرکبات

 

 

کلسیم

 

پایین بودن مقدار کلسیم در میوه هاي ارقام مختلف مرکبات باعث زیانهاي مربوط به پیري سریع و آلودگیهاي قارچی میشود.حتی افزایش مقدار کمی کلـسیم در میـوه هـا مـیتوانـد در کـاهش زیـانهـاي اقتـصادي مربـوط بـه انـواع اخـتلالات انبـاري ماننـد پوسیدگیهاي قارچی مؤثر باشد، کمبود کلسیم با کاهشی که در میزان رشـد بافـتهـاي مریستمی به وجود می آید، مشخص میشود، نشانه هاي کمبود را میتوان ابتـدا در نـوک ساقه هاي در حال رشد و جوانترین برگها مـشاهده کـرد. ایـن قـسمتهـا تغییـر شـکل میدهند و زرد میشوند و در مراحل پیشرفته تر حاشیه برگهـا دچـار سـوختگی خواهـد شد. بافتهاي متأثر از این کمبود در اثـر تحلیـل دیـواره هـاي سـلول، نـرم مـیشـوند، در خاکها کمبود مطلق کلسیم به ندرت روي میدهد، زیرا اغلب خاکهاي معدنی سرشار از کلسیم قابل جذب است. البته فقط در برخی از باغهـاي مرکبـات شـمال ایـران کـه pH کمتر از 5 دارند علائم کمبود کلسیم در مرکبات مشاهده شـده اسـت. کمبـود غیرمـستقیم کلسیم که در اثر عدم رسـیدن مقـدار کـافی آن بـه میـوه و بافـتهـاي ذخیـره اي ایجـاد میشود اختلالی است که معمولا بیـشتر مـشاهده مـیشـود. کلـسیم در سـاختمان سـلول و استحکام میوه نقش حیـاتی دارد. تجزیـه بـرگ ممکـن اسـت نـشان دهنـده خـوبی از مقـدار کلسیم در میوه نباشد.

 

علایم کمبود کلسیم در برگ و میوه مرکبات

 

 

گوگرد

 

گوگرد پس از نیتروژن، فسفر، پتاسیم و کلسیم از نظر مقدار مورد نیاز گیاه در مرتبه پنجم قرار دارد. اسـیدهاي آمینـه گـوگرد دار شـامل سیـستئین، سیـستین و متیـونین اسـت. گوگرد آلی به صورت پروتئین به همراه باقیمانده هاي گیاهی و حیوانی به خاک اضـافه میشود بنابراین گوگرد نیز همانند نیتـروژن جـزء مهمـی از مـواد آلـی خـاک اسـت. در گیاهان دچار کمبود گوگرد مقدار کلروفیل کاهش می یابد و سبب جلوگیري از ساختن پروتئین همـراه بـا انباشـتگی ازت آلـی و نیتـرات مـیشـود. جلـوگیري از سـاخته شـدن کلروفیل در هنگام کمبود گوگرد، شبیه به کمبود نیتروژن باعث زردي برگ میشود. به هر حال، تحرک گوگرد در گیاهان کمتر از نیتروژن است و نشانه هاي کمبودمعمـولاً در برگهاي جوان و به صورت زرد کمرنگ پهنک برگ است و برگ هاي مـسنتـر سـبز باقی میمانند ولی در کمبود نیتروژن این وضـعیت بـرعکس اسـت. در مـورد نـشانه هـاي کمبود تفاوتهاي زیادي وجود دارد : نسبت تاج به ریشه با کمبـود گـوگرد افـزایش پیـدا کرده و ریشهها پر انشعابتر میشوند.

 

علایم کمبود گوگرد در مرکبات

 

منیزیم

 

منیزیم مانند کلسیم و پتاسیم به صورت یون از محلول خاک جذب گیاه مـیشـود و بـر عکس کلسیم در گیاه پویا است و از بافتهاي مسن بـه بافـتهـاي جـوان منتقـل مـیشـود. جذب منیزیم توسط گیاه بستگی به غلظت این یون در فاز مایع خاک، درصد اشباع منیـزیم و مقدار سایر کاتیونها مثل کلسیم، آمونیوم و پتاسیم در خاک دارد. منیزیم جـزء مولکـول کلروفیل است که در مرکـز ایـن مولکـول قـرار گرفتـه اسـت و کمبـود آن در گیـاه سـبب کاهش مقدار کلروفیل و کندشدن رشد گیاه میشود و علائـم کمبـود در گیـاه بـه صـورت بروز رنگ زرد بـین رگبـرگهـاي بـرگهـاي مـسن اسـت و جـذب سـایر عناصـر غـذایی مخصوصا فسفر را تنظیم نموده و به عنوان انتقال دهنده فسفر به دانه در گیاهان و فعال کننـده برخی آنزیمها عمل میکند. منیزیم جهت تشکیل و توسعه کلروفیل و توسعه بـذر ضـروري است و در تولید تنظیم کننده هاي رشد نقش حیاتی دارد. کمبود منیزیم موجب کـاهش مقاومـت گیاهـان بـه سـرمازدگی مـیشـود. طـول مـدت انبارداري میوه ها هم کم میشود و بروز کمبود با سـن درختـان رابطـه مـستقیم دارد. علائـم کمبود ابتدا در برگهاي مسن مشاهده میشود ابتدا بین رگبرگها زرد شده و بعـد نکـروز و سوختگی مشاهده میشود اما بـرگهـاي جـوان عمومـا سـبز بـاقی مـی ماننـد در درختـان مرکبات اکثراً برگهاي سرشاخه ها جز برگهاي نوک شاخه هـا مـی ریزنـد و سرشـاخه هـا لخت میشوند و درختان قادر به ساخت و تولید میوه نخواهند بود. منیزیم سبب افزایش نسبت TSS به TA میشود. همچنین منیزیم موجب بـزرگ شـدن اندازه میوه و افزایش وزن میوه میشود امـا ضـخامت پوسـت میـوه را کـاهش مـیدهـد. در مرکبات علائم کمبود منیزیم در ابتدا به صورت کلـروز در حاشـیه بـرگهـاي مـسن دیـده میشود و در شرایط کمبود شدید، برگها کاملا زرد مـیشـوند و در کمبـود بـسیار شـدید برگریزان کامل در درخت بروز مینماید که معمولاً با خشک شدن شاخـساره نیـز همـراه است. شاخساره هاي درختانی کـه مـشکل کمبـود منیـزیم داشـته و بـر اثـر برگریـزان لخـت شده اند مورد حمله قارچها قرار گرفته و ممکن است تا بهار آینده خشک شوند. سولفات منیزیم از متداولترین کودهـاي منیزیمـی قابـل اسـتفاده در بـاغهـاي مرکبـات است. زمان مصرف این کود در باغها، اواخر اسفند است. این کود علاوه بـر تـأمین منیـزیم مورد نیاز، گوگرد را هم به صورت قابل اسـتفاده در دسـترس گیـاه قـرار مـیدهـد و باعـث افزایش عملکرد هم خواهد شد. محلولپاشی 6 کیلوگرم نیترات منیزیم در 500 لیتـر آب از پیشروي علایم کمبود در اولین سـال بعـد از درمـان جلـوگیري نمـوده و بـراى تولیـد میـوه مناسب، دو بار محلولپاشی در سال ضرورى است. مصرف 1.4 کیلوگرم کلرور منیـزیم بـه صورت پخش نواري براى هر درخت پرتقال شموتی در رفع کمبود بسیار مؤثر است. بـراي عملکرد خوب در مرکبات، محلولپاشی با محلول 3 تا 5 در هـزار سـولفات منیـزیم توصـیه میشود که باعث رشد بهتر درخت شده و ریـزش بـرگ در پـاییز کمتـر و رنـگ بـرگهـا تیره تر و خشکیدگی سرشاخه ها نیز کاهش مییابد.

 

علایم کمبود منیزیوم در مرکبات

 

همچنین مطالعه پستهای زیر نیز پیشنهاد میگردد

اصول تغذیه مرکبات ( قسمت دوم )

تغذیه درختان جوان مرکبات

تغذیه مرکبات

مدیریت تنش یخبندان در باغات مرکبات

کوددهی درختان مرکبات بارده

 

 

دانلود فایل پی دی اف تغذیه مرکبات در کانال تلگرام شرکت

فیسبوک توییتر گوگل + لینکداین تلگرام واتس اپ کلوب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *