مدیریت آبیاری برنج در شالیزار

در ادامه سری آموزشهای زراعت برنج به بحث مدیریت آبیاری برنج در شالیزار خواهیم پرداخت . در گذشته مباحث خزانه برنج و تولید نشا شالیآماده سازی زمین اصلی در زراعت برنج و کاشت برنج در شالیزار را مفصلا توضیح داده ایم که میتوانید آنها را نیز مطالعه نمایید .

 

آبیاری برنج در خزانه

 

آبیاری برنج در خزانه به دلیل حساس بودن جوانه ابتدایی به غرقابی و دمـاي آب، بایـد بـا دقـت زیادي صورت گیرد. بر این اساس در چند روز اول پس از شروع بذرپاشی، رطوبت موجود درخاك براي رشد اولیه جوانه ها کافی بوده و نیاز به آبیاري خزانه نمیباشد. اما بـه تـدریج با شروع رشد جوانه ها، مرطوب کردن محـیط رشـد آنهـا ضـروري مـیگـردد. در صـورت وجــود زه کــشی خــوب در خــاك خزانــه و هــمچنــین بــالاتر بــودن دمــاي محــیط در زیــر پلاستیک، رطوبت لایه بالایی خاك به تدریج کاهش پیـدا نمـوده و تـركهـاي مـویین در سطح خاك شروع میگردند. این حالت متناسب با رطوبت اولیه خاك بستر و دماي محیط داخل و بیرون خزانه 3 تا 5 روز طول خواهد کشید. پس از آن آبیاري با یک بـار ورود آب به داخل خزانه و سپس تخلیه آن در گرمترین ساعات روز آغاز میگردد و متناسب با رشـد گیاه تعداد دفعات ورود آب به داخل خزانه زیادتر خواهد شد. پس از دو تا سه برگه شـدن گیاه که نیاز به آب بیشتر میگردد، گیاه میتواند غرقابی را در ساعات بیشتري تحمل نماید . بنابراین به تدریج زمان غرقابی و دفعات آبیاري روزانه زیادتر خواهـد شـد. حالـت غرقـاب میتواند از رشد علفهاي هرز در سطح خزانه جلوگیري نماید؛ از طرف دیگر خروج آب از سطح خاك و آبیاري مجدد روزانه، موجب هوادهی محیط ریـشه گردیـده و رشـد بهتـر گیاه خواهد شد اما چنانچه تغییر دماي شـدید و سـرد شـدن ناگهـانی هـوا روي دهـد، عـدم تخلیه آب در هنگام سرما موجب جلوگیري از کاهش شدید دما در محیط خزانه و کـاهش تنش خواهد شد.

 

در صورت پایین بودن دماي آب آبیاری برنج بهتر است بـه منظـور جلـوگیري از وارد شـدن تنش سرما به گیاه، ابتدا آب را در کرتی در بالا دست خزانه وارد نموده و پس از بـالا رفـتن دماي آب در اثر تابش آفتاب و دماي محیط در ساعات میانی روز آن را وارد خزانه نماییم.

 

لایروبی انهار

 

لایروبی انهار و کانالهاي انتقال و توزیع آب بـه منظـور افـزایش سـرعت انتقـال آب و فراهم کردن امکان مدیریت توزیع آن در زمان کوتاهتر و جلـوگیري از هـدر رفـت آب از طریق نفوذ در بستر کانالها ضروري میباشد. سـرعت مناسـب آب در کانـال آب موجـب کــاهش زمــان آبیــاري، کــاهش رســوبگــذاري و جلــوگیري از جوانــه زنــی و رشــد بــذر علفهاي هرز در داخل آبراهه ها میگردد. در هنگام لایروبی انهار باید از تغییر شیب بـستر و ازدیاد سطح مقطع آنها خودداري شود زیرا موجب کاهش سرعت حرکـت آب و نفـوذ عمقی بیشتر خواهد شد. لایروبی کانالهاي خـاکی بایـد بـا تحکـیم دیـواره هـا و بـستر آنهـا همراه شود تا از نفوذ آب و ریزش دیواره ها جلوگیري شود.

 

آب گیري

 

پس از اولین مرحله شخم به منظور فراهم کردن امکان جـذب آب توسـط کلوخـه هـاي خاك، مزرعه به مدت چند روز آب گیري میشود. در این مرحلـه غرقـابی مـزارع کمـک زیادي به آماده شدن براي مرحله بعدي شخم و سهولت گلخرابی مینماید. به جهت کاهش تلفات آب از طریق نفوذ عمقی بهتر است طول این دوره طولانی نگردد.

 

روشهای آبیاری شالیزار

 

شخم دوم (دوکله زنی)

 

پس از اینکه تکه هاي بزرگ گِل آب گرفته و بخوبی نرم شدند، عملیـات دوکله زنی که در حقیقت شخم دوباره مزرعه و براي زیرورو کردن شخم اولیه می باشد آغاز میشود. شخم دوکله زنی عمود بر شخم اولیه زده میشود . در مجموع خیساندن زمین که از جذب آب شروع و تـا اشـباع خـاك ادامـه مـییابـد و شکسته شدن کلوخه هـاي بـزرگ متناسـب بـا رطوبـت اولیـه خـاك، عمـق شـخم و انـدازه کلوخه ها و همچنین فاصله زمانی مراحـل شـخم، مقـدار متفـاوتی آب نیـاز دارد کـه تحـت عنوان آب مورد نیاز مرحله اول خاکورزي نامگذاري میشود. پس از پایان دو مرحله شخم، عملیات مرزگیـري شـالیزار آغـاز مـیگـردد. در عملیـات مرزگیري، مرز تمامی کرتها علف زدائی، بازسازي، مرمت و تراز میگردد در نهایت کل سطح مرز در هر دو سو با گِل بسیار نرم طوري ماله کشی و تحکیم میشود که امکان نـشت آب از یک سوي مرز به سمت دیگر از بین برود.

 

 

داشت

 

آبیاری برنج پس از نشا

 

بدلیل عدم کفایت بارندگی در دوره رشد گیاه، آبیاری برنج از الزامات اساسی کـشت بـرنج در ایران میباشد. مدیریت آب در اراضی شالیزاري تـابع شـرایط خـاك و منبـع تـامین آب می باشد. تصویر زیر اجزاي بیلان آب شامل آبهاي ورودي و خروجی را در شالیزار نشان میدهد. وروديها شامل آبیاري، بارش، نـشت و سـرریز از بالادسـت و خروجـیهـا شـامل تبخیر، تعرق، رواناب، نشت به پایین، نفوذ عمقی و سرریز به پایین دسـت مـیباشـد. بـدیهی است که مدیریت آبیاري صحیح باید بر مبناي کاهش تخلیه رواناب، خروجی از روي مرز، کاهش نفوذ عمقی و نشت به پایین دست، کاهش تبخیر و کاهش آب آبیاري باشد.

 

 

اجرای بیلان آب در یک شالیزار

 

تعیین آب مورد نیاز اراضی شالیزاري

 

آب مورد نیاز براي شالیکاري در سه فاز جداگانه قابل بررسی میباشد.

  • فاز انتقال: درسطح کانالهاي اصلی و درجه1 و2 (از مخازن آب تا ابتداي کانال درجه 3 )
  • فاز توزیع: از ابتداي کانال درجه 3 تا نهر مزرعه یا خود مزرعه
  • فاز کاربرد: در سطح مزارع

 

در فاز انتقال تنها انتقال آب مورد نظر میباشد و مقـدار آن بـر اسـاس اعـلام مـدیران توزیع و مقدار راندمان انتقال تعیین میشود. پوشش کانالها جهت کاهش نفوذ، عدم پیچ و خم در مسیر، جلوگیري از برداشت غیر مجاز و تاسیسات کنترلـی مناسـب موجـب افـزایش راندمان انتقال میگردد.

در فاز توزیع آب مورد نیاز بر اساس نیاز واقعی مزارع تعیـین مـیگـردد. در ایـن فـاز برآورد واقعی آب، پوشش و لایروبی کانالها، تبحر و کارایی عوامل توزیـع آب (مـدیران آبیاري، آبسواران و آبیاران، تشکلهاي آب بران) و مهمتـر از همـه همکـاري و همـاهنگی کشاورزان موجب افزایش راندمان و کاهش تلفات میگردد.

در فاز کاربرد آب مورد نیاز برنج در داخل مزارع به دوره هاي خزانـه گیـري، شـخم و تهیه زمین، آب براي دوره رویشی و دوره زایشی قابل تفکیک میباشد.

 

مقدار آب لازم براي هردوره به وضعیت اقلیمی و وضعیت آب و هوایی در سـال مـورد نظر مرتبط میباشد، که توسط کارشناسان آبیاري با استفاده از روش انـدازه گیـري مـستقیم (لایسمتري) و تعمیم نتایج آن با فرمولهاي تجربی تعیین میگردد. در ایران سند ملی آب مقدار خالص آب مـورد نیـاز در مزرعـه و رانـدمانهـاي انتقـال، توزیع و کاربرد آب را براي دشتهاي مختلف پیـشنهاد نمـوده اسـت کـه در شـرایط عـدم وجود داده هاي دقیقتر که از اندازه گیريهاي محلی بدست آمده باشند، قابل استفاده مـی باشند.

 

عمق غرقابی در شالیزار

 

تامین آب لازم براي آبیاری برنج در شالیزار به دلیل سنگینی بافت و نفوذ پذیري کم بـه دلیـل عملیـات گلخرابی (Puddling) و وجود لایه غیر قابل نفوذ (Hard pan) در زیر لایه زراعی منجـر به ایجاد و دوام حالت غرقابی در سطح مزرعه خواهد شد کـه بـه دلیـل ویژگـیهـاي ذاتـی برنج تا عمق حداکثر 15 تا 20 سانتیمتربراي این گیاه قابل تحمل میباشد؛ اما رعایت عمـق مناسب غرقابی براي هر دوره رشد منجر به مصرف آب کمتر و عملکـرد مطلـوب خواهـد گردید. بر این اساس در شرایط وجود آب به میزان مکفی در دوره ابتدایی پـس از پـاگیري و استقرار نشاء (به منظور جلوگیري از رشد علفهاي هـرز و مقابلـه بـا تغییـرات دمـا) و در دوره گلدهی (به دلیل حساسیت بیشتر گیاه برنج به کـم آبـی و خـروج از غرقـابی) عمـق 5 سانتیمتر و در سایر دوره ها عمق صفر تا 3 سانتیمتر (به طور متناوب) توصیه میگردد. البته توانایی اعمال چنین عمقی در سطح مزرعه به میزان تسطیح خاك مزرعه توسط کـشاورزان بستگی دارد؛ بطور قطع عمق کمتر تنها با تسطیح دقیق امکان پذیر میباشد. در سالهاي اخیر موسسه جهانی تحقیقات برنج بـا انجـام آزمایـشاتی در نقـاط مختلـف جهان در شرایط کم آبی عمق ایستابی 5 تا 10 سانتیمتر در زیر سطح خاك را با استفاده از چاهک هاي مشاهده اي در دوره هاي مختلف رشد بجز دوره ابتدایی و گلدهی توصیه نموده است. بر اساس این ادعا در صورت رعایت سایر عملیات زراعی مانند مبارزه بـا علـفهـاي هرز و تغذیه مناسب گیاهی، عملکرد برنج چندان کـاهش پیـدا نخواهـد کـرد. کـاربرد ایـن توصیه در شرایط ایران متناسب با نوع خاك و سایر مختصات کشت نیازمند بررسی و دقت بیشتر میباشد.

 

آبیاري و سایر عملیات زراعی

 

هدف از آبیاری برنج در اراضی شالیزاري علاوه بر تـامین آب مـورد نیـاز بـراي تبخیـر و تعـرق گیاه، کمک به سایر فعالیتهاي زراعت برنج نیز میباشد. آبیاري در سـهولت آمـاده سـازي زمین، سهولت در تغذیه گیاه برنج، مبارزه با علفهاي هرز، تاثیر سموم علفکش و مبارزه با آفات تعیین کننده میباشد. در عین حال زهکشی به معنی خروج آب اضـافی از زمـین در مرحله برداشت داراي تاثیر تعیـین کننـده مـیباشـد. بطـوريکـه بـا تغییـر مـدیریت آبیـاري مدیریت این فعالیتها نیز تحت تاثیر جدي قرار میگیرد.

 

 

آبیاري و وضعیت رطوبتی و انقباضی خاك

 

در اراضی شالیزاري مدیریت آبیاری برنج بر اساس ویژگیهـاي رطـوبتی خـاك (در حالـت علمیتر پتانسیل آب خاك) و ظاهر خاك امکانپذیر میباشد. مهمتـرین ویژگـی ظـاهري خاك که میتوانـد مبنـاي مـدیریت رطـوبتی خـاك قـرار گیـرد وضـعیت انقباضـی خـاك میباشد. خاكهاي مختلف بر اساس رطوبت و بعضی خواص خود داراي توانایی متفـاوتی در انقباض میباشند، اما آنچه از دیدگاه مدیریت آبیاري مهم میباشد ویژگی نفـوذ آب در خاك متناسب با مقدار انقبـاض خـاك مـیباشـد. بـا محـو آب از سـطح خـاك بـه تـدریج رطوبت خاك از حالت اشباع به رطوبت پایینتر میـل مـینمایـد و کـاهش رطوبـت خـاك منجر به بروز تركهاي موئین ( 1 تا 3 میلیمتر عرض، کمتر از 10 سانتیمتـر عمـق و بـدون بهم پیوستگی کامل تركها) در خاك میگردد. در این شرایط در صـورت انجـام آبیـاري مجدد، از لحاظ رطوبتی تنش خیلی زیادي به گیـاه وارد نمـیشـود و در صـورت مبـارزه بـا علفهاي هرز و مدیریت صحیح و مناسب تغذیه گیاهی بخصوص نیتروژن (تقسیط مناسب و هماهنگ با آبیاري) کاهش زیاد عملکرد قابل انتظار نمیباشد.

 

 

مدیریت آبیاري بر اساس منابع تامین آب

 

مزارع شالیزاري از نظر منبع تامین آب و اختیار کشاورزان در مدیریت آن به چند دسـته زیر قابل تقسیم میباشند.

 

 

  • اراضی که تحت شبکه آبیاري قرار دارند

 

در این اراضی آب مورد نیاز برای آبیاری برنج بر اسـاس طراحـی مهندسـی و توسـط شـرکتهـاي بهـره بـرداري از شبکه هاي آبیاري و زهکشی استانها و با مدیریت آنها به مـزارع رسـانده مـیشـود. در ایـن اراضی کشاورزان نقش چندانی در تامین، انتقال و حتی توزیع و مـدیریت آب نداشـته و در صورت مدیریت صحیح توسط عوامل شرکت بهـره بـرداري در تـامین آب فقـط بـه عنـوان مصرف کننده به اندازه نیاز خود برداشت مینمایند.

 

  • اراضی خارج از شبکه آبیاري که با آب رودخانه ها و یـا چـشمه هـا آبیـاري میشوند.

 

در این اراضی کشاورزان بر اساس اطلاعاتی که از مقادیر آب رودخانه ها و چـشمه هـا و چگونگی تغییرات آنها دارند، بر اساس تجربیات خود سایر عملیات زراعی را بـا آن تطبیـق داده و از بیشترین آب ممکن استفاده مینمایند.

 

 

  • مزارعی که از آب چاه اسـتفاده مـینماینـد.

 

در ایـن اراضـی کـشاورزان متناسـب بـا ظرفیت آبدهی چاه و هزینه انرژي براي برداشت آب اقدام به مـدیریت برداشـت و مـصرف آب مینمایند.

 

 

  • مزارعــی کــه از اســتخرهاي ذخیــره آب اســتفاده مــینماینــد.

 

در ایــن اراضــی کشاورزان آب جمع آوري شده قبل از شروع کشت و آب بارنـدگی در دوره کـشت را بـر اساس تجربیات و مدیریت خود مصرف مینمایند.

 

 

  • مزارعی که از دو یا چند منبع آب استفاده مینمایند.

 

در این مزارع کـشاورزان بـا اولویت برداشت از منابع آب عمومی (مانند شبکه و یا رودخانه) و در صـورت کمبـود آب در مراحل بعدي از منابع استخر و چاه استفاده مینمایند.

 

 

بطور خلاصه با توجه به موارد ذکر شده میتوان نتیجـه گرفـت کـه مـدیریت آبیاری برنج و فعالیتهاي صرفه جویانه متناسب با نوع منبع آب، متفاوت میباشد.

 

 

مدیریت آبیاري در اراضی تحت شبکه آبیاري

 

همانطور که بیان شد مدیریت آبیاری برنج در این اراضی به شکل متمرکـز و توسـط عوامـل دولتی و با استفاده از مهندسین و آبسواران مجرب انجام میگیرد. در سالهـاي گذشـته کـه مقدار آب زیاد بود، روش تامین دائمـی آب در سـطح شـبکه و روش غرقـاب دائـم بـا آب جاري در بسیاري از مزارع مرسوم بود؛ اما با کاهش آب در دهه اخیـر روش آبیـاري نـوبتی در سطح شبکه که منجر به روش آبیـاري متنـاوب در مزرعـه مـیشـود، بـر اسـاس تجـارب عملی کارشناسان آبیاري و پشتوانه هاي تحقیقـاتی در ایـران و سـایر نقـاط جهـان جـایگزین روش قبلی گردیده اسـت. درایـن روش مـسئولین شـرکت بهـره بـرداري بـا هـدف کـاهش رواناب خروجی از اراضی شالیزاري اقدام به قطع و وصل آب در دوره هاي زمـانی مختلـف متناسب با ذخایر آبی، شرایط آب و هـوایی، خـاك منطقـه و مرحلـه رشـد گیـاه (در نقـاط کنترل آب در سطح شبکه آبیاري) مینمایند. زمان قطع آب بستگی بـه میـزان آب موجـود در مخازن، نیاز آبی دوره، کارایی شبکه از نظر امکانـات فنـی کنتـرل آب و نیـروي انـسانی ماهر بـراي کنتـرل و مـدیریت توزیـع آب دارد. در ایـن روش کـشاورزان بـا همـاهنگی بـا مسئولین شبکه باید در زمان وصل آب اقدام به آبگیري تا عمق 5 سـانتیمتـر (حـد اکثـر 10 سانتیمتـر) نمـوده و حتـی الامکـان از خـروج آب اضـافی از کـرتهـا جلـوگیري نماینـد.

 

درصورت نیاز به آبیاري کرت به کرت و تامین آب اراضی پـایین دسـت، بایـد ورودي بـه اندازه اي باشد که به اندازه آب مورد نیاز آن اراضی خروجی داشته باشند.

 

در این اراضی تسطیح دقیقتر کرتها توسط کشاورزان موجب افـزایش سـرعت آبگیـري کرتها و یکنواختی عمق آب در مزرعه خواهد شد؛ مرزهاي مستحکم و قطـور و پوشـیده از پلاستیک (در صورت نیاز) از نشت جانبی آب جلوگیري مـینمایـد؛ شـخم و گلخرابـی خوب موجب کاهش تلفات نفوذ عمقی خواهد شد. به دلیل حساس بودن گیاه در مراحل اولیه رشد و همچنین رشد سریع علفهاي هرز در این مراحل، شروع تناوب آبیاري باید 2 تا 3 هفته پس از نشاءکاري صورت گیرد تا موجب پاگیري نشاء، ریشه دوانی اولیه، سهولت وجین و سمپاشی گردد. در مراحل بعدي کاهش عمق آب در مزارع و محـو آن و حتـی رسـیدن بـه مرحلـه آغـاز ترك موئین در قـسمتهـایی از مزرعـه در صـورت آبیـاري مجـدد اثـر زیـادي در کـاهش عملکرد گیاه نخواهد داشت. بدیهی است که در این شرایط کنترل علفهـاي هـرز بایـد بـا دقت بیشتري صورت گیرد.

 

 

اراضی بالا دست شبکه هاي آبیاري

 

در این اراضی که از رودخانه هاي محلی و چشمه هاي فـصلی بـراي تـامین آب اسـتفاده میشود اطلاع از مقدار و تغییرات آب در رودخانه ها و عوامل موثر بر آنها در هـر زمـان، از طریق هماهنگی با شرکت آب منطقه اي ضروري میباشد. کشاورزان این منـاطق بـر اسـاس تجربیات خود اطلاعات خوبی از این منابع آبی دارنـد؛ امـا لازم اسـت بـر اسـاس مطالعـات هیدرولوژي رودخانه ها و چشمه ها و پـیش بینـیهـاي هواشناسـی کـشاورزي در مـورد ایـن منابع، تغییرات دبی و برداشتهاي بالادست و عوامل موثر بر آن نظیر نوع و مقدار بارندگی و سرماي دیررس به اطلاع کشاورزان هر منطقه رسانده شود. بدیهی است که تقویم زراعـی  و مدیریت آبیاري وابسته به اطلاعات ذکر شده میباشد. در این اراضی تطبیق تقویم زراعی با مقدار آب رودخانه ها و بارندگی و همچنـین برداشـت بـه موقـع و بیـشتر آب بـا رعایـت حقوق اراضی مشابه پایین دست در مدیریت آبیاري لازم میباشد.

 

در آن دسته از این اراضی که در مناطق با شیب بیشتر قرار دارند مقدار تلفات ناشی از نـشت جانبی بیـشتر از اراضـی مـسطح مـیباشـد. بنـابراین مرزهـاي قطـور و مـستحکم بـا پوشـش پلاستیکی و حتی بتنی میتواند موجب کاهش تلفات ناشی از نفوذ جـانبی گـردد. همچنـین در این اراضی نیز مدیریت آبیـاري تنـاوبی مـیتوانـد موجـب کـاهش روانـاب خروجـی از مزرعه و نشت جانبی گردد.

 

 

اراضی که توسط آب چاه آبیاري میشوند

 

در این اراضی کنترل آب آبیاری برنج در اختیار کشاورزان قرار دارد. همچنـین بـه لحـاظ کوچـک بودن اراضی زیر پوشش یـک چـاه کنتـرل بیـشتر بـر مـدیریت آب امکـان پـذیر مـیباشـد. بنابراین راندمان بالاتر قابل انتظار خواهد بود. در عمـل رسـیدن بـه تـرك مـوئین در خـاك میتواند مبناي شروع آبیاري بعدي در مزرعه قرار گیرد. بر این اساس میتوان نتیجـه گرفـت کـه فاصله زمانی آبیاري بعدي بستگی به وضعیت بافت خـاك، ضـخامت سـخت لایـه زیـرین، نفـوذ عمقــی و جــانبی، تبخیــر و تعــرق توســط گیــاه و میــزان روانــاب خروجــی دارد کــه بایــد توســط کارشناسان آبیاري و با همکاري کشاورزان مجرب متناسب با شرایط واقعی تعیین گردد.

 

 

اراضی که توسط آببندان آبیاري میشوند

 

در این اراضی نیز همانند چاهها کنترل آب آبیاری برنج در اختیـار کـشاورزان قـرار دارد. بیـشتر آب بندانها با روش ثقلی قابل برداشت هستند که از نظر مصرف انرژي مورد نیاز براي پمپـاژ بـا چاهها متفاوت میباشند. در اینجا نیز به لحاظ کوچک بودن اراضی زیـر پوشـش یـک آب بندان، کنترل بیشتر بر مدیریت آب امکان پذیر میباشد. در عمل همانند چاههـا رسـیدن بـه ترك موئین در خاك میتواند مبناي شروع بعـدي آبیاری برنج در مزرعـه قـرار گیـرد. بـر ایـن اساس میتوان نتیجه گرفت که فاصله زمانی بعدي آبیاری برنج بر اساس وضـعیت بافـت خـاك، سخت لایه زیرین، نفوذ عمقی و جانبی، تبخیر و تعرق توسط گیاه و میزان رواناب خروجی از مزرعه قابل تنطیم میباشد.

 

 

اراضی که از چند منبع آبیاري میشوند

 

از نظر مهندسی مقدار و زمان برداشت آب از منابع مختلف آب شـامل کانـال (شـبکه)، چاه، چشمه، آب بندان تابع اصول بهینـه مـدیریت منـابع آب و بـا رعایـت اصـول اقتـصادي خواهد بود. به طور اصولی در این اراضی در ابتدا باید اولویت منبـع تـامین آب را مـشخص نمود. در این حال وضعیت اقتصاد آب تعیین کننده منبعی خواهد بـود کـه بایـد در اولویـت برداشت قرار گیرد. از نظر اقتـصادي از دیـدگاه کـشاورزان مـصرف کمتـر انـرژي و حفـظ ذخیره آب در استخرها به منظور مقابله با کمبود آب در زمـانهـایی کـه تـامین آب توسـط شبکه دچـار مـشکل مـیگـردد، در اولویـت قـرار دارد. بنـابراین بـه ترتیـب اسـتفاده از آب رودخانه، شبکه، آب بندان و چاه در اولویت قرار میگیرد. اما از نظر اقتصاد ملی و منطقـه اي حفظ آب در مخازن سدها در ابتداي شبکه آبیاري در اولویت قـرار داشـته و اسـتفاده از آب بندان و سپس چاهها با پیش بینیهاي لازم در اولویت قرار میگیرند. برداشـت ابتـدایی از آب بندان و چاهها موجب تغذیه دوباره آنها توسط آب نفوذ یافتـه، روانـاب خروجـی از مزرعه و بارندگی فصلی خواهد شد؛ که استفاده مجدد از آنها را میـسر مـیسـازد. بـه طـور کلی استفاده تلفیقی از منابع مختلف آبی بستگی به توانـایی مـدیریتی سیـستم توزیـع آب و امکانات فنی و اجرایی آن دارد و با توجه به شرایط موجود بایـد در سـال هـاي آتـی مـورد توجه بیشتري قرار گیرد.

 

 

کیفیت آب در زراعت برنج

 

کیفیت آب در زراعت برنج بر اساس مطالعات کشورهاي برنج خیز مطابق جـدول زیـر میباشد.

 

کیفیت آب در زراعت برنج

 

 

زمان و مکان نمونه برداري از آب جهت تعیین کیفیت

 

نمونه برداري از آب جهت تعیین کیفیت در آزمایشگاه باید هم در مخازن آب آبیاری برنج (ابتدا و انتهاي مخازن)، آب ورودي به مزرعه (نقطه انحراف آب، ابتدا و انتهاي منبع آلـوده کننده) و هم در آب زهکشها (خروجـی از مزرعـه و خروجـی بـه زهکـش اصـلی) انجـام گیرد. زمان نمونه برداري براي آب مخازن بطور ماهیانـه و یـا فـصلی، بـراي آب ورودي بـه مزرعه، 5 بار در فصل رشد (نمونه اضافی در هنگام آلـودگی بیـشتر) و بـراي آب زه کـشی هنگام آماده سازي زمین، نشاکاري، کوددهی در هنگام صبح توصیه میگردد.

 

 

کم آبیاري در شالیزار

 

اجزاي اصلی تلفات آب در شالیزار شـامل تلفـات نفـوذ عمقـی، نفـوذ جـانبی، روانـاب خروجی میباشد. مدیریت بهینه آبیاری برنج در شالیزار باید با هـدف کمینـه کـردن ایـن تلفـات انجام پذیرد. کاهش مـصرف آب اگـر تبخیـر و تعـرق را تحـت تـاثیر قـرار داده و موجـب کاهش عملکرد گردد، تحت عنوان کم آبیاري تعریـف مـیگـردد. اگـر ارزش اقتـصادي آب ذخیــره شــده بــیش از ارزش عملکــرد کــاهش یافتــه باشــد، کــم آبیــاري قابــل توجیــه میگردد. آب ذخیره شده از مزرعه مورد نظر میتواند براي تولید محصول بیشتر در مزرعـه دیگري استفاده شود. در این شرایط مجمـوع محـصول تولیـد شـده در دو مزرعـه بـا همـان مقدار آب، بیشتر از محصول تولید شده در یک مزرعه خواهد بود. بدیهی است کـه اعمـال کم آبیاري نیازمند اطلاع دقیق از تابع تولید بـرنج و همچنـین پـیش بینـیهـاي اقتـصادي در مورد سود و هزینه تولید در هر منطقه میباشد. به منظور مقایسه رونـدهاي کـاهش عملکـرد در دوره هاي مختلف رشد گیاه برنج، شماي تابع تولید برنج در شرایط مختلف رطـوبتی در نمودار زیر آورده شده است (براي محاسبات استفاده نشود).

 

 

نمودار کاهش نسبی تعرق گیاه برنج

 

بر اساس این نمودار مقادیر کاهش نسبی عملکرد برنج نـسبت بـه عملکـرد متعـارف در دوره هاي مختلف رشد برنج یکسان نمیباشد و مقـدار آن در دوره گلـدهی بـسیار بیـشتر از دوره هاي رویشی و رسیدن گیاه میباشد. نکته بـسیار مهـم شـیب زیـاد کـاهش عملکـرد بـا شروع روند کاهش تعرق گیاه میباشد. بطوريکه با کاهش حدود 10 درصد از تعرق گیـاه در دوره گلدهی حدود 25 درصد کاهش عملکرد قابل انتظار اسـت کـه کـشت بـرنج را از نظر اقتصادي غیر قابل توجیه مینماید. بنابراین به طور خلاصه باید اولاً تنش کم آبـی را بـه دوره رسیدن و یا حداقل دوره رشد رویشی گیاه منتقل نماییم، ثانیاً مدیریت آب به گونه اي باشد که کاهش نسبی تعرق گیاه زیاد نباشد.

بر اساس مطالعات کاهش تعرق در گیاه برنج در رطوبت کمی پایینتر از رطوبت اشباع شروع میشود که از نظر ظاهري معادل بروز تركهاي با عـرض بیـشتر از تـرك مـوئین در خاك مزرعه میباشد. بنابراین در اعمال آبیاري نوبتی باید در مدیریت آبیاري نوبتی شـروع آبیاري بعدي با شروع ترك موئین همراه باشد.

 

 

تلفات نفوذ در خاكهاي ترکدار

 

با کاهش مصرف آب در شالیزار بروز تـركهـاي بزرگتـر از تـرك مـوئین قابـل انتظـار میباشد. مطالعات نشان داده است که در خاكهاي که داراي سخت لایه قطور در زیر لایه زراعی میباشند نفوذ آب بیشتر شامل نفوذ جانبی بوده و کنترل مرزهـاي اطـراف کـرتهـا میتواند در کاهش تلفات نفوذ تاثیر زیادي داشته باشد. که از نظر اجرایی با تحکیم مرزهـا، قطور کردن آنها و پوشش پلاستیکی میسر میگردد.

 

 

آبیاري نیمه تحت فشار (کم فشار)

 

تحقیقات مختلف در کشورهاي دیگر نشان داده است کـه در شـرایط مـزارع شـالیزاري بسیار بزرگ و مسطح که تحت مدیریتهاي صحیح مهندسی قرار مـیگیرنـد؛ مـیتـوان از نوعی از آبیاري بارانی با عنوان آبیاري عقربه اي (center pivot) بـا پـذیرش درصـدي از کاهش عملکرد و به منظور افزایش راندمان آبیاري و بهـره وري آب، برای آبیاری برنج  اسـتفاده نمـود؛ چنـین سیستمهایی فعلاً به لحـاظ فنـی، اجتمـاعی و اقتـصادي در شـرایط کـشورمان قابـل اسـتفاده نمیباشد؛ اما در آن دسته از اراضی که از چاه یـا آب بنـدان آبگیـري مـینماینـد یـا سـطح مزارع بالاتر از کانال یا رودخانه قرار دارد، سیستم آبیاري نیمه تحت فـشار (کـم فـشار) کـه در آن تامین آب به داخل مزرعه توسط مجموعه ایستگاه پمپاژ و سیستم تزریق کـود و سـم

 

به همراه لوله هاي انتقال آب تا ابتداي کرتها (به عنـوان جـایگزین نهرهـاي درجـه 3 و 4 و نهرهاي مزرعه) اسـتفاده مـیگـردد، بـه دلیـل محاسـبه مقـدار دقیـق آب مـورد نیـاز توسـط مهندسین طراح، به مقدار زیادي در افزایش راندمان کاربرد آب در اراضی شـالیزاري مـوثر خواهد بود. در این سیستم با حذف لاترال، رایزر و آبپاش هیچ لولـه اي در داخـل کـرتهـا قرار نگرفته و مزاحمتی براي عملیات زراعی بوجود نخواهد آمد. همچنین مساحتی از زمین که براي کانال آبرسانی استفاده میشود قابل حذف کردن میباشد.

 

قطع آب وخشکاندن شالیزار

 

بطور کلی حدود دو تــا ســه هفتــه بعد از نشاکاري میتوان اقدام به قطع آب نمود (البته حضور اردك نیاز به مدیریت ویژه آب دارد).

 

همچنین مطالعه پستهای زیر در مورد آبیاری شالیزار توصیه میگردد

آبیاری قطره ای نواری در زراعت برنج

نقش آب در زراعت برنج و استفاده بهینه از آن

 

دانلود فایل pdf مقاله مدیریت ابیاری برنج در کانال تلگرام شرکت سرافراز هزارمسجد

فیسبوک توییتر گوگل + لینکداین تلگرام واتس اپ کلوب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

error: عدم امکان کپی مطالب