جوندگان باغ پسته

مقدمه

جوندگان (Rodentia)  گروه بزرگي از جانوران ميباشند، به طوريكه در ميان پستانداران بزرگترين راسته را تشكيل ميدهند. جمعيت جوندگان روي زمين از جمعيت كل پستانداران ديگر بيشتر است. دندانهاي پيشين جوندگان هميشه در حال رشد بوده و دائما طول آنها زياد ميگردد ولي جانور با جويدن مواد مختلف )  خوراكي و غير خوراكي ) و ساييدن دندانها به يكديگر، تيزي آنها را حفظ كرده و طول آنها را ثابت نگه ميدارد. به همين دليل اين جانوران حتي به مواد چوبي، سلولزي، پلاستيكي و غيره حمله كرده و آنها را ميجوند . كانالها ( حتي سيماني ) و لوله هاي آبياري، ساختمانها، وسايل زندگي انسان، كابلهاي برق و از اين قبيل، از جمله وسايلي هستند كه مورد حمله جوندگان قرار ميگيرند .  بيشتر جوندگان براي خود لانه ميسازند.

راهنمای سموم

اغلب لانه جوندگان در زمين ساخته ميشود. جوندگان براي ساختن لانه دالانهاي متعدد چند سوراخه حفر ميكنند. عمق لانه ها، تعداد سوراخها و همچنين طول و پيچيدگي دالانها در گونه هاي مختلف جوندگان متفاوت است. لانه سازي و زندگي در عمق زمين در زندگي جوندگان اهميت زيادي دارد. جوندگان حيوانات بي دفاعي هستند كه در طبيعت دشمنان فراوان دارند بنابراين داشتن لانه ها و سوراخهاي متعدد نقش عمده در حفاظت آنها دارد . در زندگي جوندگان، حواس نقش خيلي مهمي دارند. عليرغم كوچكي جثه و آسيب پذيري آنها در برابر خطرات، با بهره گيري از حواس خود بسياري از خطرات را دفع ميكنند. حواس جوندگان بر حسب نوع زندگي آنها متفاوت است. جوندگاني كه عادت به زندگي در زير زمين دارند از قدرت بينايي خيلي ضعيفي برخوردارند ( مانند موش كور) . چنين جوندگاني بيشتر حس بويايي و لامسه قوي دارند. جوندگاني كه در روز فعاليت دارند حس بينايي و شنوايي بسيار قوي دارند . جوندگان داراي قدرت توليد مثلي بالايي هستند و به همين دليل عليرغم دشمنان فراواني كه در طبيعت دارند تعداد آنها كاهش نمي يابد. بسياري از جوندگان در تمام طول سال توليد مثل ميكنند. برخي از آنها در طول يك سال 6 – 5 بار زايمان ميكنند. همچنين تعداد بچه ها نيز در هر بار زايش زياد و در برخي موارد تا 17 بچه هم ميرسد. رشد بچه ها نيز بسيار سريع بوده و برخي از آنها در سن دو ماهگي بالغ شده و قادر به توليد مثل خواهند بود. جوندگان جانوران مضري ميباشند كه از نظر كشاورزي اهميت زيادي دارند. اين جانوران با فعاليت در باغها و مزارع و انبارها، انواع محصولات و فرآورده هاي كشاورزي را در شرايط مختلف مورد حمله قرار داده و خسارات زيادي وارد ميكنند . در بعضي مناطق طغيانهاي موقتي جوندگان سبب ايجاد خسارتهاي سنگين و يا حتي آسيب كامل به محصولات ميگردد. خسارتهاي پس از برداشت گاهي اوقات در برخي مناطق از خسارتهاي قبل از آن فراتر ميرود . بنابراين توصيه ميشود موضوع كنترل جوندگان هميشه مورد توجه قرار گيرد و فقط محدود به زمانهاي طغيان نشود . در انبارها نيز موشها با نفوذ به داخل ساختمانها از مواد انباري استفاده نموده و موجب آلودگي، كاهش كمي و نامرغوبي آنها ميشوند. گاهي مقدار زيادي از محصولات كشاورزي به وسيله آلوده شدن به مدفوع، ادرار و لاشه جوندگان غيرقابل استفاده ميگردند . نقش جوندگان در انتشار بيماريها بين انسان و حيوانات ديگر از اهميت زيادي در بهداشت برخوردار است. به طور كلي افزايش تماس جوندگان با جوامع انساني، احتمال انتقال عوامل عفوني و بيماريزا را به انسان تشديد ميكند. امروزه با پيشرفت علم نقش جوندگان در انتقال و انتشار عوامل بيماريزاي زيادي ( در حدود 60 مورد ) مورد شناسايي قرار گرفته است. بيماريهايي نظير: طاعون، تيفوس، سل، جذام، سالك و بيماريهاي انگلي و ويروسي زيادي توسط جوندگان منتقل ميشوند .در باغهاي پسته هرچند گونه هاي متعددي از جوندگان مشاهده شده اند، ولي دامنه فعاليت و خسارت آنها محدود و كم اهميت بوده و عمدتاً وابسته به شرايط محيطي و آب و هوايي ميباشند . از اين جهت ميتوان گفت در شرايط فعلي جوندگان در اغلب باغهاي پسته بصورت مساله مهمي نميباشند و گونه هايي كه كم و بيش فعاليت نماياني دارند از چند گونه تجاوز نميكنند. اما احتمال دارد در آينده اي نزديك به دليل تغييرات جوي، خشكسالي هاي پي درپي و در نتيجه از بين رفتن زيستگاه هاي طبيعي و زير كشت رفتن زمينهاي كوهپايه كه محل فعاليت بسياري از جوندگان است و نيز تغيير سيستم آبياري از غرقابي به تحت فشار، وضعيت و فعاليت گونه هايي از جوندگان در باغهاي پسته از جهات كمي و كيفي دگرگون گردد ، ( كما اينكه در چند سال اخير در بعضي نقاط كشور گزارشهايي از طغيان و خسارت شديد جوندگان به درختان پسته مشاهده شده است ) . لذا شناخت گونه هاي جونده باغهاي پسته، نحوه فعاليت و چگونگي مبارزه با آنها خالي از فايده نبوده و حتي ضروري به نظر ميرسد. در راستاي نيل به اين هدف سعي شده است درباره شناسايي جوندگان باغهاي پسته، نحوه فعاليت و چگونگي مبارزه با آنها اطلاعاتي در پست حاضر ارايه گردد.

گونه های مختلف جوندگان باغهای پسته
الف – خانواده  Muridae
موش ورامین
Nesokia indica Gray & Hardwicke
مشخصات ظاهري:
موش ورامين جثه متوسطي داشته و طول سر و بدن آن در حدود 14 – 20 سانتيمتر است. دم كوتاهتر از بدن و در حدود سه چهارم آن بوده و بدون مو و نسبتا فلسي ميباشد. رنگ بدن خاكستري، قهوه اي روشن يا تيره و مايل به خرمائي است . دندان هاي پيشين فك بالا قوي، پهن و نارنجي رنگ و واضح هستند . مشخصه مهم اين جونده براي تشخيص در باغ، وجود انبوه خاك به صورت تپه كوچك هرمي شكل در جلوي سوراخ است كه در اين موش منحصر به فرد است و به اين ترتيب ميتوان اين گونه را از ساير گونه ها تشخيص داد .

موش ورامین
زيست شناسي و فعالیت:
موش ورامين دامنه انتشار گسترده اي داشته و در اغلب مناطق پسته خيز كشور وجود دارد . موش ورامين عمدتاً در باغهاي جلگه و دشت فعاليت دارد. در چنين شرايطي آثار فعاليت آن به عنوان يك گونه جونده عمومي در اغلب باغهاي پسته مشهود ميباشد. موش ورامين در باغهاي پسته عمدتاً در اطراف درختان ايجاد لانه نموده و طوقه و ريشه درختان را مورد حمله قرار ميدهد . به دليل نوع رژيم غذايي، فعاليت اين موش، زيرزميني بوده و در طول سال ادامه دارد. بنابراين به ندرت از لانه خارج ميشود . لانه موش ورامين گسترده و منشعب ميباشد ولي به طوري كه مشاهده شده است در باغهاي پسته گستردگي آن نسبتا محدود بوده و تعداد سوراخهاي يك لانه از 4 عدد بيشتر نميباشد ( در مواقع افزايش جمعيت ممكن است تعداد سوراخ يك لانه به 15 عدد هم برسد .

سوراخ موش ورامین

اين موش در سال 6-5 نسل داشته و تعداد نوزادان در هر زايمان 3 – 8 عدد ميباشند. موش ورامين نسبت به شرايط آب و هوايي حساس بوده و در سرما و گرماي زياد از فعاليت آن كاسته ميشود . موش ورامين مهمترين و مضرترين جونده باغهاي پسته ميباشد و در شرايط خاص جمعيت آن افزايش يافته و ميتواند خسارت زيادي ايجاد كند. خسارت اين موش علاوه بر تغذيه از ريشه و طوقه درختان كه موجب ضعف و حتي خشكيدگي آنها ميشود ، به دليل گستردگي و انشعاب لانه ها موجب تخريب جويها و انهار و هدر رفتن آب آبياري ميشود. در بعضي باغها به دليل اقدام به كاشت يونجه و يا گياهاني مشابه كه داراي ريشه هاي انبوه و قوي هستند، موش ورامين بيشتر جلب ميگردد . عليرغم دامنه انتشار و عمومي بودن موش ورامين در باغهاي پسته، خوشبختانه تراكم آن در اين باغها، اغلب خفيف بوده و خسارت نماياني ندارد و ميتوان به سهولت از خسارت آن جلوگيري نمود.

خسارت موش ورامین

مبارزه:
در ابتدا ذكر اين نكته ضروري است كه مؤثرترين و اقتصادي ترين راهبرد كنترل صحيح جوندگان استفاده از مديريت تلفيقي است. از ديدگاه مديريت تلفيقي، مبارزه و مهار جوندگان مضر، با بررسي وضعيت موجود محيط آغاز و پس از درك چالشها و نقاط قوت، برنامه اجرايي لازم تدوين ميشود . شناسايي گونه ها، تعيين اندازه جمعيت هر گونه، تعيين گونه غالب منطقه، مطالعه عوامل موثر بر تغييرات جمعيتي جوندگان و در نهايت انتخاب مناسبترين روشها براي كاهش جمعيت جانور، از جمله مراحلي هستند كه اجراي آنها براي مهار تلفيقي جونده الزامي ميباشند. كليد موفقيت در امر كنترل جوندگان در يك برنامه هماهنگ و منظم است كه در آنجا زمان مبارزه به طور منظم و بر اساس جدول زمانبندي انجام ميشود و مكانهاي بزرگ در يك زمان و به طور همه جانبه تيمار ميشوند  . به طوري كه اشاره شد مهمترين و عموميترين جونده خسارتزا در باغهاي پسته كشور، موش ورامين ميباشد. به اين دليل در اين قسمت در مورد روشهاي مختلف مبارزه با اين جانور به تشريح بحث خواهد شد:

الف – روشهاي زراعي
1 – ريختن آب در لانه :
 در موقع آبياري با نفوذ آب در لانه ها و يا ريختن آب در آنها ميتوان موجب از بين رفتن موشهاي موجود در لانه بويژه نوزادان شد ( همچنين موشهايي كه به دليل جريان آب، از لانه خارج ميشوند را ميتوان به كمك روشهاي مكانيكي از بين برد) . با استفاده از اين روش در پائيز و زمستان ميتوان مبارزه مؤثري عليه موش ورامين در باغهاي پسته انجام داد .
2 – يخآب زمستانه:
در زمستان و در روزهاي يخبندان چنانچه آبياري انجام شود، سرماي ناشي از يخ بستن آب كمك زيادي به تلفات بيشتر جانور در لانه خواهد كرد ( بخصوص در مورد موش ورامين كه نسبت به سرماي هوا بسيار حساس است ) .

3 – شخم:

شخم بين درختان ( و حتي بين رديفها ) در باغهاي پسته موجب خراب شدن لانه ها ، تلف شدن نوزادان و حتي از بين رفتن تعدادي از موشهاي بالغ ميشود. هرچند به دليل فعاليت بيشتر موش ورامين در اطراف تنه و ريشه ها و عدم امكان شخم كامل در اين مناطق، استفاده از شخم در باغهاي پسته اثر قاطعي ندارد ولي از طرفي به دليل عمق نسبتا كم لانه ها ( 15 –  20 سانتی متر )  چنانچه شخم در زمستان انجام و بعد از آن آبياري ( يا يخآب ) انجام شود تلفات زيادي به اين جانور وارد ميشود .

4 – از بین بردن علفهاي هرز:
علفهاي انبوه و متراكم در اطراف تنه درختان پسته، بويژه علفهاي دايمي با ريشه قوي مانند خارشتر و غيره از عوامل تجمع و ازدياد موش ورامين ميباشند. بنابراين حذف علفهاي هرز اطراف تنه، بخصوص اگر همراه شخم باشد نقش مهمي در كاهش جمعيت موش ورامين خواهد داشت .

ب – روشهاي مکانیکي
1 – تله گذاري:
در باغهايي كه تراكم لانه هاي موش كم ميباشد ميتوان در فرصتهاي مناسب با استفاده از تله هاي كشنده، موشها را گرفته و از بين برد و بنابراين اين روش نيز در طول سال به طور مستمر از تأثير كافي برخوردار ميباشد .
2 – دود دادن لانه ها:
 با ايجاد دود در لانه ها ( بويژه با استفاده از دود موتور سيكلت يا خودرو)  ميتوان موشهاي موجود در لانه را از بين برد  .

ج – روشهاي شیمیايي
در شرايط حاد و بحراني كه موش ورامين تراكم و فعاليت گسترده و زيادي دارد، مبارزه شيميايي ناگزير بوده و ميتواند جمعيت آن را به شدت كاهش دهد . در سالهاي اخير به دلایلی كه قبل به آن اشاره شد، جمعيت موش ورامين در بعضي باغهاي پسته كشور به شدت بالا رفته و خسارت زيادي ايجاد كرده است و كارشناسان و باغداران را مجبور به اعمال روشهاي مختلف مبارزه شيميايي نموده است. از آنجا كه پيشبيني ميشود چنين وضعيتي در ساير مناطق پسته خيز كشور نيز به وجود آيد، بنابراين در اين قسمت به تشريح روشهاي مختلف مبارزه شيميايي عليه موش ورامين ( كه قابل تعميم براي ساير گونه هاي خسارتزاي جوندگان نيز ميباشد ) پرداخته ميشود.

1 – طعمه مسموم:
قبل از تهيه طعمه مسموم ابتدا كليه سوراخهاي جونده در منطقه مورد نظر بايستي كوبيده ( مسدود ) شود. سپس در روز بعد ابتدا طعمه را تهيه كرده و آنگاه طعمه پاشي فقط در مورد سوراخهاي فعال ( دوباره باز شده ) انجام ميگيرد . هر طعمه مسموم داراي دو ركن اساسي يعني “سم” و “طعمه” است. در تهيه طعمه ميبايد نسبت طعمه و سم مصرفي مورد توجه دقيق قرار گيرد، زيرا زيادي سم در تهيه طعمه نتيجه عكس ميدهد همچنانكه كمبود آن اثربخشي لازم را نخواهد داشت. انتخاب سم مناسب بستگي به نوع و تراكم جمعيت جونده دارد. در تراكمهاي بالا تنها سم مناسب كه در ايــران اثـربخشي خـوبـي دارد فسفـردوزنـگ است. از ايـن سـم بــه نسبت 2 – 2.5 درصـد استفـاده ميشـود )  به عنوان مثال 100 كيلوگرم گندم يا جو به عنوان طعمه 2 – 2.5 كيلوگرم سم فسفردوزنگ +  2 كيلوگرم روغن آفتابگردان ) . از اين طعمه مسموم به ميزان 3-5 گرم داخل هر لانه فعال ريخته ميشود. البته اين سم براي وارد كردن ضربه آني به جمعيت بسيار مناسب است اما ادامه دادن آن در تراكمهاي متفاوت جوندگان كارساز نميباشد زيرا موشها پس از ديدن اثرات كشندگي اين نوع سم ( كه همراه با سر و صداي زياد موش و خونريزي خارجي است ) روي ساير همنوعان خود، از وجود طعمه آگاه شده و ديگر از اين طعمه ها مصرف نميكنند . در اين حالت بايستي در ادامه كار براي جلوگيري از طعمه گريزي، از طعمه هاي آماده ضد انعقادي ( مانند كلرات، اكتوسين سي و لاني رات ) استفاده كرد. نوع طعمه بسته به نوع جانور، زمان مصرف و شرايط محيطي تفاوت دارد و ميتواند شامل: علف سبز ( بويژه يونجه )، ريشه چغندر، سيب زميني، هويج، گندم، دانه خربزه و هندوانه و تخم آفتابگردان باشد. به عنوان مثال در زمستان از طعمه هاي خشك مانند گندم، ذرت و آفتابگردان و در تابستان از طعمه هاي آبدار و تازه مانند سيب زميني، هويج و يونجه استفاده ميشود . بر اساس نتايج آزمايشهاي انجام شده در باغهاي پسته شهرستان زرند، پسته و دانه خربزه بوداده مطلوبترين طعمه براي موش ورامين بودند . پس از هر طعمه گذاري، در مبارزه بعدي حتما بايستي نوع طعمه عوض شود زيرا در غير اينصورت موشها با شنـاسـايي طعمه، ديگر از آن مصرف نميكنند. طعمـه پاشي در زمستـان هـر 25-15 روز و در تابستـان هر 10 روز يك مرتبه تكرار خواهد شد . از انواع طعمه مسموم ديگر كلرات است كه به صورت آماده و به شكل قالبهاي شكلاتي شكل يا دانه اي در بازار موجود بوده و نتيجه رضايت بخشي داشته است . همچنين خطر اين سم از فسفردوزنگ كمتر است. در هنگام تهيه و كاربرد طعمه مسموم در باغ، رعايت نكات زير ضروري است:
•    آگاه نمودن مردم از انجام مبارزه به منظور جلوگيري از ورود اطفال به منطقه طعمه گذاري شده، عدم چراي دام و عدم رهاسازي طيور.
•    رعايت نكات ايمني و بهداشتي در هنگام تهيه طعمه مسموم مانند: استفاده از دستكش، پرهيز از تماس بدن با سم، پرهيز از خوردن و آشاميدن، وجود تهويه مناسب در محل تهيه طعمه.
•    در هنگام به كار بردن طعمه مسموم بايستي از تماس دست با طعمه جلوگيري شود زيرا موشها جانوران باهوشي بوده و بوي دست انسان را تشخيص داده و ديگر از طعمه مسموم تغذيه نميكنند.
•    جمع آوري و دفن بقاياي طعمه هاي مسموم مصرف نشده در خاتمه طعمه گذاري.

2 – سموم تدخيني:
 استفاده از سموم تدخيني ( گازي ) عليه جوندگاني كه فعاليت زيرزميني دارند  مانند
(موش ورامين) نتايج خوبي داشته و معموال تا 90 درصد مؤثر است. گاز آزاد شده از اين سموم، درون دالانها نفوذ كرده و جانور ( بالغين و نوزادان) را خفه و يا مسموم ميكند. از مهمترين سموم تدخيني كه در كشور عليه جوندگان مختلف رايج است ميتوان به آلومينيوم فسفايد ( با نام تجاري فستوكسين ) و سديم سيانايد ( با نام تجاري سيماگ ) اشاره كرد . هر دو سم مذكور عليه موش ورامين در باغهاي پسته مورد آزمايش قرار گرفته و تلفاتي در حدود 97 درصد ايجاد كرده اند. نكته لازم به ذكر در مورد اين سموم، رعايت كامل نكات ايمني ( بويژه در مورد سيماگ ) است چراكه به دليل گازي شكل بودن و سميت فراوان براي انسان، در هنگام كار با آنها بايستي از دستكش و ماسك و در محيط آزاد يا داراي تهويه استفاده شود . همچنين اين سموم براي تبديل شدن به حالت گازي نياز به رطوبت دارند. به طور خلاصه مراحل انجام كار با سموم گازي به اين ترتيب است :
•    ابتدا لانه كوبي انجام شود تا لانه هاي فعال مشخص شوند.
•    مقداري آب براي تسريع در تصعيد گاز سمي بويژه در محيطهاي خشك، در دهانه سوراخهاي فعال ريخته شود.
•    تعداد يك عدد قرص فستوكسين يا مقدار دو گرم پودر سيماگ توسط يك قاشقك كه داراي دسته نسبتا بلندي (حدود نيم متر) است ، تقريبا در عمق 20 سانتيمتري از دهانه لانه قرار داده شود.
•    براي جلوگيري از خروج گاز از لانه، بلافاصله دهانه سوراخ بسته شود.
 نحوه گذاشتن طعمه مسموم برای موش

3 – پودرهاي سمي:
 براي مبارزه شيميايي با موشها از پودرهاي سمي نيز استفاده ميشود. پودر را ميتوان در مسير رفت و آمد موشها، كنار ديوارها يا داخل لانه موشها ريخت تا موشها هنگام عبور از اين نقاط، آلوده به سم شوند. موشها بنابرعادت دست و پا و زير شكم خود را ليسيده و در نتيجه مقداري از سم را ميبلعند و در اثر مسموميت از بين ميروند. گرد سم را ميتوان توسط پمپهاي گردپاش نيز داخل لانه موش بريزيم. در اين روش از سموم مختلف مانند فسفردوزنگ و سموم كوماريني ميتوان استفاده كرد. همچنين ميتوان سم را با مواد بي اثر مانند خاك اره، خاكستر و غيره مخلوط كرد و داخل لانه ها پمپ كرد .

موش خانگي Mus musculus L
مشخصات ظاهري:

موش خانگي كوچكترين گونه جونده خسارتزا است. اندازه سر و بدن 6 – 10 سانتيمتر است. دم نيز در حدود اندازه بدن طول دارد. رنگ عمومي بدن قهوه اي روشن مايل به خاكستري است .

موش خانگی
زيست شناسي و فعالیت:
اين جونده در طول سال فعال بوده و 6 – 8 نسل در سال دارد. تعداد نوزادان نيز در هر زايمان 3-12عدد است . موش خانگي به عنوان يك جوندهي عمومي در محيطهاي مختلف در باغهاي پسته انتشار دارد و ممكن است از دانه هاي پسته موجود در سطح باغ استفاده كند. همچنين اين موش در انبارها احتمالً محصول انبار شده را مورد حمله قرار خواهد داد و قدري ايجاد خرابي مينمايد. در عين حال به طور كلي خسارت موش خانگي بويژه در باغهاي پسته و روي درختان قابل توجه نميباشد و بيشتر به عنوان آفتي انباري اهميت دارد .
مبارزه:
براي مبارزه با موش خانگي در انبارها ميتوان از روش تله گذاري و صفحات چسبنده در نقاط مختلف انبار استفاده كرد

ب – خانواده Cricetidae
1 – موش مهاجر Cricetulus migratorius Pallas
مشخصات ظاهري:

موش مهاجر جثه كوچكي دارد. طول سر و بدن آن قدري از موش خانگي بزرگ تر بوده و 6.5 – 11 سانتيمتر است. دم كوتاه و در حدود یک چهارم طول بدن است. رنگ پشت بدن خاكستري و زير شكم روشن ميباشد .

موش مهاجر

زيست شناسي و فعالیت:
موش مهاجر معمولا شب فعال است هرچند گاهي در روز نيز مشاهده ميشود. در سال 2 – 3 مرتبه توليد مثل ميكند و در هر بار تا 7 نوزاد به دنيا ميآورد . موش مهاجر نيز در بعضي باغهاي پسته همراه با گونه هاي ديگر ممكن است وجود داشته باشد ولي اين موش بيشتر از علفها تغذيه نموده و يااحتمالا از دانه هاي موجود در سطح باغ استفاده نموده و روي درختان فعاليتي ندارد. همچنين ممكن است در انبارها نيز گونيهاي پسته انبار شده مورد حمله اين موش قرار گيرند.
مبارزه:
براي مبارزه با موش مهاجر در انبارها نيز ميتوان از روش تلهگذاري و صفحات چسبنده در نقاط مختلف انبار استفاده كرد .

2 – موش ايراني Meriones persicus Blanford

مشخصات ظاهري:

جونده اي است با جثه متوسط  و اندازه سر و بدن 13 – 16.5 سانتيمتر و دم بلندتر از بدن و 147 – 195 ميليمتر است. گوش ها نسبتاً بزرگ و پاها نيز نسبتاً باريك و كشيده بوده و كف پاها كاملا برهنه است كه مهمترين مشخصه اين موش ميباشد. رنگ پشت خاكستري مايل به قهوه اي است .

موش ایرانی

زيست شناسي و فعالیت:

موش ايراني ( جرد ايراني)  ممكن است در بعضي مناطق در داخل باغهاي پسته و يا حاشيه مزارع و باغها و حتي داخل ساختمانهاي روستايي موجود در باغها وجود داشته باشد. گاهي در داخل لانه آن مقداري پسته ذخيره شده مشاهده شده است. موش ايراني پراكندگي وسيعي در كشور دارد و به استثناء كوير لوت و دشت كوير در ساير نقاط ايران وجود دارد .

3 – موش دم قرمز Meriones lybicus Lichtenstein

مشخصات ظاهري:

اين موش نيز جثه متوسطي دارد. طول سر و بدن 12 – 17 سانتيمتر است. اندازه دم نيز در حدود اندازه سر و بدن و يا قدري بلندتر است. دسته موي انتهاي دم به خوبي مشخص ميباشد. رنگ عمومي بدن در پشت نخودي يا قهوه اي روشن و در زير بدن سفيد است. دم قهوه اي مايل به حنايي است. دسته موي دم تيره ميباشد . كف پا قسمتي برهنه بوده ولي در وسط مودار است .

موش دم قرمز

زيست شناسي و فعالیت:

موش دم قرمز غالبا روزفعال و گاهي نيز شب فعال است. اغلب به صورت دسته جمعي زندگي ميكنند. معمولا در زمستان و بهار جفتگيري كرده و در سال حداقل دوبار توليدمثل ميكنند و هربار 3- 7 نوزاد به دنيا ميآورند . عمدتاً در حاشيه مزارع، باغها و جويها لانه دارد و فعاليت آن در داخل باغهاي پسته و اطراف درختان به ندرت مشهود است و بنابراين قابل توجه نميباشد.

4 – جربیل هندي Tatera indica Hardwicke

مشخصات ظاهري:

جربيل هندي نيز مانند ساير گونه هاي اين خانواده جثه متوسطي دارد. طول سر و بدن در حدود 16 سانتيمتر و طول دم قدري بلندتر بوده و در حدود 17 سانتيمتر ميباشد. رنگ عمومي بدن قهوه اي روشن مايل به خرمايي است. رنگ دم در باال و زير تيره و در دو طرف روشن است. در دور چشمها نوار سياهي ديده ميشود كه آن را از موش ايراني متمايز ميسازد .

جربیل هندی

زيست شناسي و فعالیت:

جربيل هندي نيز بيشتر در حاشيه مزارع و باغها لانه دارد و گرچه ممكن است در باغهاي پسته بويژه در حاشيه و اطراف و سوراخ ديوارها لانه كند ولي فعاليت آن در باغهاي پسته چندان نمايان نميباشد. جوندگاني شب فعال بوده و 3 – 4 نسل در سال دارند. اين جانور در تمام طول سال فعال است و بويژه در فصول بارندگي بيشترين توليدمثل را دارد. همچنين ايـن جانور از نظر انتقال بيماري ( طاعون ) به انسان مهم ميباشد .

5 – موش کور Ellobius fuscocapillus Thomas

مشخصات ظاهري:

موش كور جوندهي كوچكي است و طول سر و بدن آن 11 – 11.5 سانتيمتر است. رنگ پشت بدن قهوه اي قرمز و روي سر سياه رنگ است. چشمها و گوشها خيلي ريز بوده و اغلب در زير موها پنهان است. دم كوتاه و پوشيده از مو ميباشد .

موش کور

زيست شناسي و فعالیت:

موش كور بيشتر در ارتفاعات و دامنه تپه ها و بيابانها و همچنين در حاشيه مزارع و باغها وجود دارد و ممكن است در باغهاي پسته كه در اين نواحي ايجاد شده است نفوذ كند. لانه هاي گسترده و منشعب اين جانور كه با توده ها و كپه هاي خاك پوشيده شده است در بعضي باغها ديده ميشود. مهمترين مشخصه موش كور در باغ وجود توده هاي خاك به شكل دهانه آتشفشان است . اين توده هاي خاك كه ارتفاع آنها گاهي به 20 سانتيمتر هم ميرسد، با فاصله نزديك از هم و روي سوراخها وجود دارند و مسير لانه را مشخص ميكنند. ورودي سوراخ در حدود 20 – 30 سانتيمتر از سطح خاك فاصله دارد. بنابراين عملا سوراخ ورودي موش كور ديده نميشود. اين جانور در تمام فصول سال فعال بوده و خواب زمستانه ندارد. اين جونده سه نسل در سال دارد. موش كور به علت ضعف ديد چشم ، در طول روز عمدتا داخل لانه بوده و تنها فعاليت شبانه دارد . به دليل زندگي دايمي زيرزميني و خطرات ناشي از ورود آب به داخل لانه ها، موش كور در زمينهاي آبي به ندرت لانه سازي و فعاليت ميكند. بنابراين احتمال خسارت موش كور در باغهاي پسته اي كه به صورت غرقابي آبياري ميشوند بسيار كم است. ولي با گسترش روشهاي آبياري تحت فشار در باغهاي پسته كشور، احتمال خطرآفريني موش كور نيز در آينده وجود دارد .
مبارزه:
بطوركلي وجود موش كور در باغهاي پسته مناطق مختلف خيلي به ندرت مشاهده شده است ( البته نگارنده آثار خسارت شديد اين موش كه حتي منجر به قطع كامل ريشههاي درخت پسته شده بود را مشاهده نموده ) . از آنجا كه سوراخ ورودي اين جانور مشخص نيست و به سختي ميتوان به آن دسترسي پيدا كرد، بنابراين براي مبارزه با اين موش ميتوان از عمليات باغباني بويژه آبياري ( ريختن آب در لانه ) و در صورت امكان شخم بين رديف ها استفاده نمود.

ج – خانواده Hystricidae

تشي يا گربه تیغي Hystrix indica kerr
مشخصات ظاهري:

تشي بزرگترين گونه جونده بوده و طول سر و بدن آن در حدود 80 سانتيمتر تا يك متر ميباشد. مهمترين مشخصه آن سيخهاي نوك تيزي است كه در پشت بدن آن بوده و آلت دفاعي جانور ميباشند .

تشی یا گربه تیغی

زيست شناسي و فعالیت:

تشي در بهار و تابستان در مراتع، مزارع و جنگلها فعاليت دارد ولي در پائيز و زمستان با نبودن علف و برداشت محصولات زراعي به نهالستانها و باغها هجوم ميبرد و نهالها و درختان را مورد حمله قرار ميدهد و با قطع نهالها و درختان و كندن قسمتي از تنه درختان مسن موجب خسارت ميشود . باغهاي پسته مناطق كوهپايه اي و بخصوص درختان پسته جنگلي ( بنه ) اغلب در فصل زمستان مورد حمله تشي قرار ميگيرند كه در نتيجه منجر به قطع درختان جوان و نهالها و حتي كنده شدن قسمتي از درختان تنومند ميشود. چنين وضعيتي در بعضي باغهاي پسته شهرستان كاشمر ( خراسان رضوي ) مشاهده شده است. تشي يك نسل در سال دارد. در اسفند و فروردين زايمان كرده و 1-3  نوزاد به دنيا مي آورد. تشي خواب زمستانه ندارد و در تمام مدت سال فعال است. اين جانور فقط شبها از لانه خارج شده و به فعاليت ميپردازد .

مبارزه:

براي جلوگيري از خسارت تشي در باغهاي پسته راه عملي ممانعت از ورود آنها به باغها و محل رويش درختان جنگلي ميباشد. همچنين شكار، تله گذاري، فوميگاسيون ( دود دادن لانه ها ) و استفاده از سموم تدخيني نيز براي مبارزه با تشي به كار ميرود .  در صورت استفاده از سموم تدخيني، بايستي مقدار 10-20 گرم پودر سيمـاگ يا 3-5 عدد قرص فستوكسين را داخل لانـه ريخته و سـوراخ آنرا مسـدود كنند .

راسته خرگوشها ( lagomorpha  )

از لحاظ رده بندي قبلا خرگوشها با جوندگان در يك راسته منظور ميشدند ولي مطالعات نشان داده است كه خرگوشها منشاء جداگانه اي داشته و از جوندگان مجزا هستند؛ به اين ترتيب كه در خرگوشها در فك بالا دو جفت دندان پيشين وجود دارد و اين در حالي است كه در جوندگان فقط يك جفت وجود دارد .

الف – خانواده خرگوشها Leporidae
خرگوش وحشي Lepus capensis L.
مشخصات ظاهري:

خرگوش وحشي جونده اي درشت اندام ميباشد. اندازه سر و بدن 35 – 50 سانتيمتر ميباشد. دم كـوتاه و در حدود 10 – 7 سانتيمتر است. پـاهاي عقب 14-9  و گوش ها 11 – 14.5 سانتيمتر طول دارند. رنگ عمومي بدن قهوه اي دارچيني است. رنگ دم سياه و در انتها سفيد است. دندان هاي پيشين بالا دو جفت ميباشند .

خرگوش موش

زيست شناسي و فعالیت:

خرگوش لانه خود را به صورت حفر زمين درست نميكند بلكه معمولا پناهگاه هايي در بين درختان و زير بوته ها دارد كه با مواد نرم گياهي مفروش ميشود. خرگوش حيوان پـرتحركي بـوده و در تمـام دوره سـال فعاليت ميكند. حتي در زمستـان و در روزهـاي برفي نيز در حال فعاليت ديده ميشود. بيشتر فعاليت شبانه دارد و 2-4 نوزاد در هر زايمان به دنيا مي آورد. خرگوش در جلگه ها و كوهپايه ها وجود داشته و در مراتع، مزارع و باغها فعاليت ميكند و از علفها و برگهاي تازه و دانه ها و ميوه ها تغذيه ميكند. در زمستان در صورت نبودن علف و دانه، به درختان حمله كرده و از پوست و شاخه ها میخورد . فعاليت خرگوش در باغهاي پسته خيلي به ندرت بوده و خسارت محسوسي ندارد. امكان دارد در بعضي مناطق بطور لكه اي فعاليت خرگوش در باغهاي پسته مشاهده گردد.

مبارزه:
 بـراي مبـارزه بـا جوندگان بـزرگي مانند خرگوش ميتوان از روشهاي زير استفاده كرد :
–  ايجاد موانع به صورت پرچين، سيم خاردار، تور سيمي و حفر گودال براي جلوگيري از ورود جـونده بـه داخل باغ.
– پوشاندن تنـه درختـان و اطراف بوته ها با تور سيمي، خار يا پارچه.
– شكار با تفنگ.
– تله گذاري.

ب – خانواده خرگوش موشها Ochotonidae
خرگوشموش Ochotona rufescens Gray
مشخصات ظاهري:

خرگوش موش جثه اي متوسط دارد و طول سر و بدن آن در حدود 16 سانتيمتر ميباشد. دم در اين جونده مشهود نميباشد كه اين مهمترين مشخصه آن است ( در مقايسه با خرگوشها ) . رنگ پشت بدن خاكستري قهوه اي است كه در قسمت باال نزديك گردن ناحيه مشخصي به رنگ حنايي ديده ميشود . دندانهاي پيشين فك بالا دو جفت ميباشند .

خرگوش موش
زيست شناسي و فعالیت:

خرگوش موش كه آنرا به نام موش كوهي يا پيكاي افغاني نيز مينامند عمدتاً، در نواحي كوهپايه و ارتفاعات فعاليت دارد و اغلب در دامنه صخره ها در زير سنگها و پرچينها و ديوارهاي باغها لانه ميكند. خرگوش موش روزفعال بوده و به صورت دسته جمعي زندگي ميكند. اين جانور چندين مرتبه در سال توليدمثل ميكند و هربار 4 – 6 نوزاد به دنيا ميآورد . در باغهاي پسته مناطق مرتفع و كوهپايه آثار فعاليت خرگوش موش مشهود بوده و در طول سال در تكاپو ميباشد. در بهار و تابستان از علفها، برگها، دانه ها و ميوه درختان تغذيه ميكنند. در زمستان نيز در صورت نبودن علف به درختان حمله كرده و از پوست تنه و شاخه ها ميخورند و موجب خسارت ميشوند.
مبارزه:
 از آنجا كه درختان حاشيه باغ و مجاور ديوارهاي باغ بيشتر در معرض هجوم و حمله خرگوش موش ميباشند، بنابراين عمليترين راه مبارزه با آن سمپاشي تنه اين درختان يا پوشاندن آنها با خار يا تور سيمي ( بويژه در زمستان ) ميباشد. همچنين با قرار دادن تله هم ميتوان با اين جانور مبارزه كرد. استفاده از طعمه مسموم علف سبز ( بويژه يونجه ) تلفات قابل توجهي به خرگوش موش وارد خواهد كرد

جمعبندی مطالب و نظر کلی
با توجه به مطالبي كه درباره جوندگان باغهاي پسته بيان شد ميتوان گونه هاي مهم كه احتمال خسارت آنها وجود دارد به قرار زير معرفي نمود:
 موش ورامین Nesokia indica
 تشي Hystrix indica
موش کور Ellobius fuscocapillus
خرگوش موش Ochotona rufescens
گونه اول گرچه به عنوان جونده عمومي است ولي عمدتاً در باغهاي پسته جلگه و دشت انتشار دارد. گونه هاي دوم و سوم در باغهاي جلگه و كوهپايه انتشار دارند ولي بيشتر در مناطق مرتفع فعاليت ميكنند. گونه چهارم مخصوص باغهاي كوهپايه و مناطق مرتفع ميباشد. گرچه اشاره شد كه در حال حاضر فعاليت و خسارت جوندگان ( حتي چهار گونه فوق الذكر)  در باغهاي پسته اكثر مناطق چندان مهم و اقتصادي نميباشد ولي در ارتباط با عوامل و پديده هاي زير امكان گسترش فعاليت و خسارت اين گونه ها محتمل ميباشد:
•    توسعه باغها در نواحي كوهپايه كه موجب نفوذ بيشتر سه گونه جونده بعدي ميگردد بخصوص زمينه را براي افزايش فعاليت و خسارت موش كوهي آماده تر ميسازد.
•    توسعه سيستم آبياري قطره اي كه شرايط مناسبتري جهت فعاليت جوندگان و كمي آسيب پذيري آنها در باغها ايجاد خواهد نمود.
•    كشت درختان به صورت متراكم بويژه ارقامي كه پوست نازكتر و لطيفتري داشته و بيشتر در معرض حمله جوندگان قرار خواهند گرفت.
•    رها كردن برخي باغهاي پسته به دلایل مختلف از جمله كم آبي كه شرايط را براي فعاليت جوندگان مهيا ميكند. چنين باغهايي ميتوانند تبديل به كانوني براي فعاليت و تكثير جوندگان شوند.
در جهت اجتناب از نفوذ و گسترش جوندگان در باغهاي پسته در ارتباط با پديده هاي فوق الذكر اقدامات احتياطي زير قابل توصيه ميباشند:

•    ايجاد موانع ممكن در اطراف باغها جهت جلوگيري از ورود و نفوذ جوندگان بويژه تشي و خرگوش.
•    مراقبت و نظارت در فرصتهاي مقتضي از نظر پيش آگاهي نفوذ جوندگان به باغها و گسترش تراكم و فعاليت آنها.
•    بهره گيري از عمليات باغباني بويژه آبياري و شخم و از بين بردن علفهاي هرز اطراف درختان در جهت جلوگيري از نفوذ و فعاليت جوندگان در باغها.

منابع

–    اسدي، ا. .1389 گزارش نهايي عمليات اجرايي مبارزه با جوندگان مضر كشاورزي در سال 1388 انتشارات سازمان حفظ نباتات كشور.

–    اعتماد، ا. .1357 پستانداران ايران، جلد اول ( جوندگان و كليد تشخيص آنها )، انجمن حفظ منابع طبيعي و محيط زيست انساني.

–    بصيرت، م. .1382 دستورالعمل فني مبارزه با جوندگان در باغهاي پسته منطقه سيريز زرند. مؤسسه تحقيقات پسته كشور.
–    تقيزاده، ف. .1360 تشخيص و طرز مبارزه با جوندگان مضر كشاورزي، انتشارات مؤسسه بررسي آفات  و بيماريهاي گياهي.

–    چاالكي، م. .1378 دستورالعمل مبارزه با جوندگان مضر كشاورزي، انتشارات سازمان حفظ نباتات كشور.

–    درويش، ج. 1380 جغرافياي جانوري پستانداران ايران. انتشارات رواق مهر.

–    سپيدار، ع. ا. .1369 موشها ( جوندگان ) ، شناخت و روش مبارزه با آنها. انتشارات شركت سميران.

–    شاهرخي، م. ب. .1379 مديريت تلفيقي جوندگان مضر كشاورزي، منتشر نشده.

–    مروتي، م.، نظري، ف. و و. ماليكوف، .1389 راهنماي تشخيص جوندگان مضر كشاورزي، انتشارات موسسه تحقيقات گياهپزشكي كشور.

–    وزيري، ا. ش.، نظري، ف. و ن. زماننژاد، .1377 راهنماي شناسايي و كنترل جوندگان مضر باغها و مزارع كشور. انتشارات سازمان تحقيقات كشاورزي.

– Greaves, J. H., 1989. Rodent pests and their control in the Near East. FAO Plant Production

and Protection Paper. pp. 112.

– Hanney, P. W., 1977. Rodents, their lives and habits. David & Charles (Publishers) limited.

pp. 224. – Karami, M., Hutterer, R., Benda, P., Siahsarvie, R. & Krystufek, B., 2008. Annotated check –

list of the mammals of Iran. Lynx, Vol. 39, N. 1, pp. 63-102.

 

دانلود

رمز کلیه فایلها : www.sarafraz-hezarmasjed.blogfa.com

 

فیسبوک توییتر گوگل + لینکداین تلگرام واتس اپ کلوب

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

error: عدم امکان کپی مطالب